POO OE O SE TAGATA FAIGLUEGA FAAMAM FALE POO SE TAGATA FAIGLUEGA E SAUNIA MEAAI?
POO OE O SE TAGATA TOSOMAI (ORDERLY), SE TAGATA FAIGLUEGA I LE FALE T MEA POO LE VAAIGA O LOTO?
Afai o len, e ono iai nisi ou i tatau faasili i lau gluega.
E te ono mafai ona faia pea gluega oloo e faia i le taimi nei mo se isi falefaigluega tusa lava p ua faatau atu le pisinisi p ua l toe mauaina le konekarate o le gluega oloo e faia.
fai e ono fina oe i nei itiga suiga, suesue atili mo au i tatau. Faafesootai lau iuni poo le Matgluega o Leipa (Department of Labour) i la matou upega o fesootaiga www.dol.govt.nz p telefoni i le 0800 20 90 20 i taimi faigluega.
O ai e mauaina nisi i faasili i le gluega?
- O tagata faigluega oloo o latou faamamina o fale poo saunia o meaai i le gluega, ma soo se falefaigluega
- O tagata faigluega oloo o latou tina meatat mo falemai, fale o tagata mtutua poo oga
- O tagata faigluega oloo o latou tosoina taavale mo falemai ma fale o tagata matutua
- O tagata faigluega oloo vaaia le loto o oga, iunivesete, oga maualuga ma isi oga
O taimi e aog ai?
- Pe oo ina faatau atu le kamupan oloo e faigluega ai
- Pefai o le kamupan o e faigluega ai ua latou l toe mauaina le konekarate mo gluega oloo e faia I se isi pisinisi
- Pefai o le gluega oloo e faia ua ave atu i fafo ana konekarate
- Pefai o le kamupan oloo e faigluega ai ua l toe mauaina le konekarate mo gluega oloo e faia ona ua manao le kamupan e ana le gluega e faia lava e i latou le gluega.
Poo au i tatau?
I lalo o tulaga nei:
- E iai lau i tatau e siitia ai oe i le falegaigaluega fou I luga o aiaiga ma tlaga e tutusa lelei ma lau gluega oloo e galue ai nei
- E mafai ona fai lau filifiliga e te nofo pea i lau gluega oloo e iai nei
- E ao ona tuuina atu i te oe le igoa o le pisinisi ole faia le gluega faapea le tele o faamatalaga e uiga i suiga ina ia faia ai lau filifiliga p e te siitia. E ao ona avatu nei faamatalaga ae lei faataunuuina nei suiga
- E ao ona tuuina atu i te oe se taimi e fai ai lau filifiliga p e te manao e siitia i le pisinisi ole faia le gluega ma tau atu i te oe poo ai e te talanoa i ai i lau faaiuga.
O nei i tatau e l taofia ai lou talanoa i lau gluega oloo iai nei e uiga i nisi gluega e ono ofoina atu i te oe.
O ni faamatalaga e tatau ona tuuina mai ia te oe?
O faamatalaga e tatau ona e maua e aofia ai:
- o itiga suiga faapea lona faalauteleina. Mo se faataitaiga, p o lau gluega e faia se konekarate i fafo atu, poo le pisinisi ua faatau atu, ma p ono aafia ai au gluega uma p nao se vega
- o le aso e faataunuu ai nei suiga
- o le aso e manaomia ai lau filifiliga p e te siitia i le falefaigluega fou
- le igoa o le kamupan ole latou aveeseina gluega ma lau falefaigluega oloo iai nei, ma
- igoa o tagata e tatau ona e faafesootaia e uiga i lou manao e te siitia p leai, ma faapfea foi ona tau i ai lau filifiliga. Mo se faataitaiga, p fesi (fax), imeli, p tusi foi.
E tatau ona tuuina atu e lau falefaigluega se taimi e te malamalama ma p taliaina faamatalaga, faapea lou sailia o se fautuaga mai lau iuni poo se faufautua.
Poo se se mea e tupu pe ou siitia?
E faaauau pea lou mauaina o totogi, aso livi ma aiaiga faatatau i lau gluega, e aofia ai soo se faatatauga e aafia ai itl faigluega. E mafai ona sui e lou falefaigluega fou aiaiga tau oe pe e taliaina.
E faapfea ou aso livi mai ma aso tafao?
fai e te siitia i se falefaigluega fou, e tmau pea ou aso mai, aso livi faaletausaga ma aso malolo oloo aitalafu ai le falefaigaluega oloo iai nei. E l mafai ona totogi atu e le falefaigluega oloo e faigluega ai nei ni tupe mo ni penefiti e tatau ona e maua, e pei o totogi mo aso mll, ae e te leI siitia i le falefaigluega fou.
E faapfea le maliega ma lou falefaigluega fou?
fai e te siitia, e tmau pea le maliega oloo iai nei. Ole avea ma maliega i le lua va ma le falefaigluega fou. A oo I le taimi e faitau ai ou i tatau i faamanuiaga oloo taua I lau maliega, e faaauau pea e pei lava e lei motusia. fai e te siitia, e tmau uma lava tlaga ua e maua e faaaog e te maua ai ou aso livi umi, totogi o gluega, poo le livi mo mtua.
E faapfea lau maliega tuufaatasi faapea lou auai I le iuni?
Pefai o e aofia i lalo o le maliega tuufaatasi toa a tagata faigluega, e avea lou falefaigluega fou ma vega o le maliega toa. E faaauau le iai o ou i tatau e avea ai pea oe ma tagata o le iuni.
Ae fai e toe faatalanoa lau maliega tuufaatasi, o oe faatasi ai ma lau iuni e filifili p e te manao p leai e faaauau lou auai i le maliega toa. E tatau ona e talanoa i lau iuni e uiga i lenei mea.
A faapfea pe ou alu ese ma lau gluega ina ua uma ona ou siitia?
E maua lou totogi o aso mll ma isi tupe e pei lava ua leva ona e faigluega i lou falefaigluega fou.
A faapfea pe ou siitia ae toe vea vave au e le falefaigluega fou?
E ao ona taumulimuli lou falefaigluega fou i auala talafeagai e vea ai oe. O lenei auala e aofia ai le talanoa atu i te oe (faapea lau iuni, pefai o oe o se tagata o le iuni) e uiga i nisi auala agai i le vea.
fai ua vea oe, e te maua uma ni faamanuiaga tau I maliega mo tagata faigluega vea, e pei ona faamaumauina i lau maliega, ma e pei lava foi ua leva ona e galue i le falefaigluega fou.
Afai e l o iai se vega i lau maliega e aofia ai faamanuiaga pe vea, pe sui le faiga o gluega (restructuring), e tatau i lou pule ona faatalanoa ma oe nei faamanuiaga. fai e l maua se lua mliliega male pule i ni faamanuiaga, e tatau loa ona tap se fesoasoani a le Plega mo le V Tau Galuega (Employment Relations Authority).
E faapfea pefai ou te l fia faigluega mo le falefaigluega fou?
E mafai ona fai lau filifiliga e te l siitia i le falefaigluega fou. A e l manao e te siitia, talanoa i lou falefaigluega oloo iai nei mo nisi fetuunaiga mo le sueina o se isi gluega mai a latou pisinisi. fai, ina ua maea ona faatalanoa avanoa uma, ua leai se isi gluega e mafai ona e faia, p e te l manao foi e faia se isi lava gluega ua ofoina mai, e ono faateaina oe e lou falefaigluega oloo iai nei. fai ae tupu len mea, e ono faamanuiaina oe i penefiti mo le faateaina p fai oloo aumaia e le mliega a tagata faigluega, ma fai foi oloo tua e maua se penefiti mo lenei itiga tlaga vea.
E faapfea pefai ou te faigluega i falefaigluega e lua p sili atu mo lou falefaigluega oloo iai nei, ae nao le tasi le falefaigluega ole suia?
Pefai o le kamupan oloo e faigluega ai ua l toe mauaina le konekarate mo gluega oloo e faia i se tasi o falefaigluega, ae leai se suiga i isi falefaigluega oloo e galue ai:
- e mafai ona fai lau filifiliga p e te manao e te siitia p leai i le falefaigluega ua avea le isi vega o lau gluega
- afai e te siitia, ole lua au falefaigluega
- o gluega oloo totoe ma lou falefaigluega oloo iai nei e faaauau pea e leai se suiga, tusa lava p e te filifili e te siitia
- e l manaomia oe e falefaigluega taitasi e taofia lau gluega m le isi falefaigluega.
Ae faapfea pe iai sau maliega maut o lau galuega?
fai o le umi o le maliega maut o lau gluega e tatau ona uma faatasi lau galuega ma le taimi o le toe fausia, e ono iai lou i tatau e siitia ai i le falefaigluega fou. Ole tupu lenei mea pefai o le mfuaaga mo le maliega maut e soofaatasi i le faaiuga o le auaunaga faakonekarate p ona o se toe suiga oloo fuafuaina.
fai ua faamuta le konekarate o le galuega o loo e fai ma ua e siitia i se falefaigluega fou, o le maliega maut o lau gluega ma le falefaigluega fou ole fua lelei le umi o le konekarate e foai i lou falefaigluega fou. O le a faatatau foI lenei mea pe afai ua maua e le isi pisinisi le konekarate a lau falefaigluega mo le galuega lea e te galue ai.
fai o lou falefaigluega fou ole avea le gluega i se taimi tmau (ona ua faatau atu le pisinisi p ua avea gluega i totonu lava o le falefaigluega) e avea oe ma tagata faigluega tmau.
fai o le mfuaaga o lau maliega tmau e l o fesootai i le toe suia o le konekarate, e ono mafai lava ona fai lau filifiliga p e te siitia. Pag lea, ole l toe faaaogina le maliega tmau i le aso poo se tlaga oloo faamatala mai i le maliega tmau.
O le le tagata faigluega e saunia meaai?
E leai se faauigaga faaltlafono o lenei upu. Poo ai lava e taua o se tagata faigluega e saunia meaai (ma mauaina ni puipuiga faaopoopo tau i gluega) ole faalagolago lea i mea moni o tlaga o tagata faigluega taitoatasi.
O le faamoemoega ina ia avatua lea o se puipuiga I tagata faigluega ua lamatia aiaiga o a latou gluega i le l faatuaina ina ua fesuiai konekarate i le taimi o suiga.
Mo se faataitaiga, o se tagata faigluega o se kamupan e saunia meaai mo se faleaiga o le malae vaalele e ono puipuia. O lona uiga la fai ua manao le malae vaalele e sui le kamupan e vaaia le faleaiga, o tagata faigluega o le kamupan lea ua aafia a latou gluega e tatau ona iai le i tatau e filifili p siitia ai.
Mo nisi faamatalaga poo ai le tagata faigluega oloo saunia meaai, faafesootai le Matgluega o le Leipa (Department of Labour) i la matou upega o fesootaiga www.dol.govt.nz p telefoni 0800 20 90 20 i taimi o gluega.
O fea ou te maua mai ai se fesoasoani?
O i tatau nei faaltlafono ma e l mafai e lou falefaigluega ona aveeseina ma oe. fai o iai nisi suiga i lou falefaigluega ma e te talitonu o se suiga oloo faasino mai I lenei tusitusiga, e mafai ona maua sau fesoasoani e:
- faalelei ni faaftuli ma lou falefaigluega ua ali ae
- ia e mlamalama i maliega a lou falefaigluega
- suesue ou i tatau poo ni faamanuiaga e te maua mai ai, ma
- o nisi tlaga, sei e siitia i lou falegaigluega fou ona faatalanoa lea o faaftuli ua ali ae.
O fea ou te maua mai ai se fesoasoani?
- faafesootai lau iuni
- faafesootai le Matgluega o Leipa (Department of Labour) i la matou upega o fesootaiga www.dol.govt.nz p telefoni i le 0800 20 90 20 i taimi o gluega.
O nei faamatalaga e nao se taiala ma e ono l talafeagai mo ni vega eseese uma e tlai mai. E l tatau ona faaaogina p sui ai ni fautuaga tau le tulfono poo nisi fautuaga faatatau tonu i lenei matupu.
Nisi faamatalaga & taiala
Afai e l o mafai ona e maua le tali mo lau fesili, ma e te moomia nisi faamatalaga auiliili poo se taiala, ia faafesootai mai matou i le telefoni e leai se totogi, i le 0800 20 90 20 pe asiasi i la tatou upega o fesootaiga i le www.ers.dol.govt.nz.
Sei mtau mai: I se aotelega, o lenei pepa o faamatalaga faamaonia e aofia ai faafitauli taatele. O le a l taliina ai fesili taitasi ma e l tatau ona faaaog e fai ma sui o se tulafono poo se fautuaga faaletulafono mai se loia. E l tuuaia fua le Matagaluega a le Leipa mo ni iuga o soo se gaoioiga na faia e faavae mai faamatalaga o loo i lenei pepa, e faapena foi i soo se sese poo ni mea ua l o aofia ai.

