KO HA TAHA KILINA KOE (CLEANER) PE NGAOHI KAI (CATERING WORKER)?
KO HA ŌTALĪ KOE (ORDERLY), PE TAHA NGUE FŌ (LAUNDRY WORKER) PE TAHA TAUHIAPI (CARETAKER)?
Kapau oku io, pea matamata pē oku iai hao ngaahi totonu makehe fakangāue.
E malava pē ke ke kei fai pē a e faahinga ngāue oku ke fai i ha kautaha ngāue kehe tatau aipe pē e fakatau atu a e kautaha oku ke ngāue ki ai pe mole a e aleapau ngāue naa nau fai.
Ka uesia koe ha faahinga liliu fakangāue pehe ni, pea ke feinga leva ke ilo a hoo ngaahi totonu. Fetuutaki leva ki hoo iunioni pe ko e Potungāue Leipa (Department of Labour) aki hao telefoni ki he 0800 20 90 20 he taimi ngāue pe te ke siu he uepisaiti www.dol.govt.nz.
Ko hai fua oku nau mau a e ngaahi totonu makehe ko ia?
- Kau ngāue kilīningi pe ngāue falekai i ha faahinga ngāueanga
- Kau ngāue fō i he ū falemahaki, ngaahi api tauhi kau vaivai mo e ngaahi akoanga
- Kau ngāue otalī (orderly) he ū falemahaki mo e ngaahi api tauhi kau vaivai
- Kau keateika (caretaker) he ngaahi apiako, univēsiti, politeki mo e ngaahi akoanga kehe
Te nau kole fakakū?
- Taimi kuo fakatau atu ai a e kautaha oku ke ngāue ki ai
- Taimi kuo mole ai a e ngāue aleapau mei he kautaha oku ke ngāue ki ai ki ha kautaha kehe e taha
- Kapau e tuku atu i ha aleapau a e ngāue oku ke fai e koe
- Taimi kuo mole ai ha ngāue aleapau mei he kautaha oku ke ngāue ki ai koeuhi oku fie fai pē a e ngāue ia naa ke fai e he kautaha foou.
Ko e hā hoo ngaahi totonu?
I he ngaahi tūkunga ko eni:
- Ka oku ke hiki ki ha ngāue foou pea oku i ai a hoo totonu ke ke kei mau pē a e ngaahi totonu pe monū aia oku ke mau i hoo ngāue lolotonga
- Oku ke lava pē o fili ke ke nofo pē o ngāue i hoo ngāue lolotonga
- Kuo pau ke oatu a e hingoa o e kautaha te nau fai hoo ngāue pea oatu mo ha ngaahi fakamatala totonu o kau ki ha ngaahi liliu ke tokoni atu kiate koe ke ke lava o fili pe te ke hiki pē ikai. Kuo pau ke oatu a e ngaahi fakamatala ko ia teeki hoko a e ngaahi liliu
- Kuo pau ke oatu a e taimi feunga ke fai ai hao fili pe te ke hiki ki he kautaha foou te nau fai hoo faahinga ngāue pea ko hai koā e fakahoko ki ai a ho loto.
Oku ikai taofi e he ngaahi totonu ko eni hao talanoa aau mo hoo ngāueanga ki ha toe ngāue te nau pehē te ke ala fai.
Ko e hā a e ngaahi fakamatala kuo pau ke oatu kiate koe?
Oku pau ke kau eni he ngaahi fakamatala e oatu:
- ko e faahinga liliu mo hono lahi. Hangē ko eni, pe ko hoo ngāue oku kau ia i hono tuku atu i ha aleapau, pe fakatau atu e ngāueanga, pea uesia ai a e kātoa pe konga o hoo ngāue
- ko e aho e fai ai a e liliu
- ko e aho e fiemau ke fakapapaui ai ho loto pe te ke fie hiki ki he kautaha ngāue foou pē ikai
- ko e hingoa o e kautaha foou te nau pulei a e faahinga ngāue oku ke fai, pea mo e
- fakaikiiki o e tokotaha ke fai e fetuutaki ki ai o tala ho loto pe te ke hiki pē ikai, pea mo e founga ke fakahoko aki eni. Hangē nai, pē ko ha fax, īmeili pe faitohi.
Kuo pau ke tuku atu e hoo ngāueanga ha taimi feunga ke ke fakakaukaui ai a e ngaahi fakamatala oku oatu pea fakatalanoa ki ha falei a hoo iunioni pe taha falei.
Ko e hā a e mea e hoko o kau ka hiki?
E hoko atu pē ho vāhenga, livi pea mo e u tuutuuni kehe o hoo ngāue, kau ai mo hoo houa ngāue. E toki lava pē e he kautaha foou o liliu ha tuutuuni fakangāue o ka oku ke loto ki ai.
E fēfē a eku ū livi puke mo e livi mālōloo?
Kapau te ke hiki ki he ngāue foou pea te ke kei mau pē a hoo ū livi puke, livi fakatau mo e ngaahi aho mālōlō kehe oku kei toe ke fakakakato atu e hoo ngāue lolotonga. He ikai lava e hoo ngāue lolotonga o totongii ke tāpuni hanau moua kiate koe hangē ko e holiday pay, kimua pea ke hiki ki he kautaha foou te nau fakangāuei koe.
Fēfē a eku aleapau ngāue?
Kapau te ke hiki te ke tauhi pē a hoo aleapau ngāue mei hoo ngāueanga lolotonga. E hoko ia ko hoo aleapau ngāue mo hoo ngāueanga foou. Ko e taimi pē e vakaii ai a hoo totonu ki he ngaahi penefiti fakangāue i hoo aleapau, pea e Iau pē a hoo aleapau ngāue mei hoo ngāue motua ko hoo aleapau ngāue ia mo e ngāueanga foou. Ko ia kapau te ke hiki oku ke tauhi pē a e ngaahi alea felāvei mo hoo livi tuunga i he ngaue fuoloa, ngaahi totongi fakatatau ki he fuoloa a hoo ngāue pe ko hoo livi fakaemātua (parental leave).
Fēfē eku aleapau ngāue fakatokolahi mo eku mēmipa iunioni?
Kapau oku ke kau ki ha aleapau ngāue fakatokolahi, pea e hoko leva a hoo kautaha ngāue foou ko e kupu ia o hoo aleapau ngāue fakatokolahi. E kei hoko atu pē a hoo totonu ke ke kau ki hoo iunioni.
Ko e taimi e aleai ai a e aleapau ngāue fakatokolahi, pea oku iate koe mo hoo iunioni pē te ke kei hoko ko e taha o e aleapau ngāue fakatokolahi pē ikai. Kaikehe, ka oku iate koe ke ke talanoa ki ai mo hoo iunioni.
Fēfē kapau te u nofo au mei heeku ngāue hili a eku hiki?
Te ke kei mau pē a hoo vahe holitei mo e ū vahe kehe o hangē tofu pe naa ke ngāue pē koe i hoo ngāueanga foou talu mei fuoloa.
Fēfē kapau te u hiki pea ikai fuoloa ia kuo hanga e heeku ngāueanga foou o litani (redundant) au?
Kuo pau ke fai e hoo ngāueanga foou ha founga e fakafiemālie kiate koe kimua pea nau litani koe. Oku kau he founga ko eni a e pau ke nau talanoa mo koe (mo hoo iunioni, kapau oku ke mēmipa ai) o kau ki he ngaahi founga kehe mei he litani.
Kapau e litani koe pea te ke kei mau pē a hoo ngaahi totonu ki he vahe litani o hangē tofu pē naa ke ngāue mai pē koe ia i hoo ngāueanga foou. Kapau nae ikai ha lave ia i hoo aleapau ngāue ki ha vahe litani tuunga i hano fokotuutuu foou o e ngāue, pea kuo pau ke alea leva hoo ngāueanga mo koe ki ha vahe litani. Ka ikai te mou felotoi mo e ngāueanga, pea e lava ke ke kole ki he Employment Relations Authority (Mau-mafai ki he ngaahi fekauaki fakangāue) ke nau fai tuutuuni maa kimoutolu.
Fēfē kapau he ikai te u fie ngāue au maa e ngāueanga foou?
Oku lava pē ke ke fili koe ke oua te ke hiki. I heene pehee pea ke talanoa leva ki hoo ngāueanga o vakai pē oku i ai ha ngāue kehe pē he ngāueanga ke ke fai. Ka ikai ia pea kapau oku ikai te ke toe fie fai e koe ha ngāue kehe pē he ngāueanga, pea e lava leva ke litani koe e he ngāueanga. E lava pē eni o kapau ne i ai ha lau pehē i hoomou aleapau ngāue, pea pehē e he aleapau ngāue e fai ha vahe litani i he taimi o e tūkunga pehe ni.
Fēfē kapau ne u ngāue au i ha vaa kehekehe e ua pe lahi ange he ngāueanga, ka ko e vaa pē e taha oku liliu?
Kapau e mole mei hoomou ngāueanga a e ngāue aleapau i ha vaangāue oku ke ngāue ai, pea ikai ha liliu ia i he vaangāue kehe oku ke ngāue ai pea:
- te ke fili leva pe te ke fie hiki ki he vaangāueo e ngāueanga foou aia oku nau mau ha konga o hoo ngāue
- kapau te ke hiki pea te ke ngāue leva ki he kautaha pe ngāueanga kehekehe e ua
- ko hoo ngāue mo e ngāueanga lolotonga heikai uesia ia, o tatau ai pē pe ne ke fili ke ke hiki pē ikai
- ke ikai taofi koe e ha ngāueanga pe kautaha ke oua naa ke ngāue ki he kautaha e taha.
Fēfē kapau ko eku aleapau ngāue oku taimi tukupau?
Kapau ko hoo aleapau ngāue taimi tukupau oku ngata ia i he taimi tatau mo e fokotuutuu foou (restructuring) hoomou ngāue, pea e ala vakaii pē pe oku i ai ha totonu ke ke hiki ai ki he ngāueanga foou. Oku malava eni o kapau oku felāveI a e aleapau taimi tukupau mo e osi a e ngāue aleapau pe ko ha fokotuutuu ngāue ne amanaki ke fakahoko.
Kapau oku konituleki atu ki tua e ngāue naa ke fai pea oku ke hiki ki he ngāueanga foou, ko e taimi tukupau o hoo aleapau ngāue mo hoo ngāueanga foou e hoata mei ai a e lōloa o hoo aleapau ngāue mo e ngāueanga foou. E fakakau atu foki ki heni o kapau e mole atu a e konituleki o e ngāue oku ke fai mei hoo ngāueanga ki ha pisinisi kehe.
Kapau ko hoo ngāueanga foou oku nau mau aupito enautolu a e ngāue (koeuhi ne fakatau atu e ngāueanga ia pe liliu fakalotofale pē) pea te ke hoko leva pē koe ko ha taha ngāue tuumau.
Kapau oku ikai ha felāvei ia a hoo aleapau ngāue taimi tukupau mo e ngāue aleapau pe ha fokotuutuu foou fakaengāue pea e kei lava pē ke ke fili pe te ke hiki. Kā e ngata pē a e taimi tukupau i he aho pē tūkunga e fakamahinoi he aleapau taimi tukupau.
Ko e hā pe ko hai a e taha ngāue i he ngāueanga pe kautaha ngaohi kai?
Oku ikai hano fakamatalai fakalao oona. Oku fakatefito pē a hono fakauhingai ia o e taha koia (mo ene mau a e ngaahi malui makehe fakangāue) mei he ngaahi moonii-mea o e tūkunga taki taha o e kau ngāue.
Ko e taumua ke malui a e kau ngāue te nau tō ki ha tuunga fakatuutāmaki koeuhi ko e liliu a e ngāue aleapau tupu mei ha fokotuutuu foou fakaengāue.
Hangē ko eni, e ala malui ha taha ngāue i ha kautaha ngaohi kai oku nau ngaohi kai maa ha fale-kafei i malaevakapuna. Ka pehē e he malaevakapuna ia ke fetongi a e kautaha oku nau fakalele a e fale-kafei, pea oku totonu ke lava a e kau ngāue he fale-kafei ko ia o fili pe te nau hiki pe ikai.
Te mou mau ha ngaahi fakamatala lahi ange pe ko hai a e taha ngāue i he ngāueanga pe kautaha ngaohi kai i haamou fetuutaki ki he Potungāue Leipa aki haamou siu heemau uepisaiti www.dol.govt.nz pe tā ki he 0800 20 90 20 lolotonga e taimi ngāue.
Ko e hā a e tokoni te u ala mau?
Ko e ngaahi totonu fakalao eni ia pea he ikai lava e he ngāueanga ia o too mei ha taha. Ka oku i ai ha liliu hoo ngāueanga oku ke pehē oku kau ia he ngaahi liliu oku lave ki ai a e kii tohi fakamatala ni, te ke lava o mau ha tokoni:
- ke veteange ha ngaahi palopalema mo e kautaha ngāueanga
- ke fakamahinoi a hoo aleapau ngāue
- ke fekumi ki hoo ngaahi totonu pea mo e ū monū kehe oku i ai hao totonu ki ai
- i he ngaahi tūkunga e niihi, ke vete ange ha ngaahi palopalema e ala hoko, hili hao hiki ki ha ngāueanga kehe.
Te u mau tokoni mei fē?
- fetuutaki ki hoo iunioni
- fetuutaki ki he Potungāue Leipa heemau uepisaiti www.dol.govt.nz pe te ke telefoni ki he 0800 20 90 20 i he taimi ngāue.
Ko e kii tohi fakamatala ni ko e kii fakahinohino fakangatangata pē pea ikai lava ke ne fakamatalai totonu a e mea ke tuha mo e tūkunga kotoa pē. E hala ke ngāueaki pe lau oku ne fetongi e ia ha lao pe ha falei fakalao pe ha falei mataotao.
Ngaahi fakamatala mo ha tataki kehe.
Kapau e ikai te ke lava ke mau atu e tali ki ho fehui pea oku ke to e fiemau ha ngaahi fakamatala fakaikiiki pe tataki, kātaki o telefoni mai kiate kimautolu taetotongi i he fika 0800 20 90 20 pe vakai ki he emau uepisaiti i he www.ers.dol.govt.nz.
Fakatokangai ange: Ko e kii tohi ni ko ha fakanounou pē pea oku ne kāpui ha ngaahi palopalema mahino. E ikai ala tali atu i heni a e kotoa o ha ngaahi fehui pea kuopau ai ke oua e ngāueaki eni ko ha fakafetongi ki ha lao pē falei faka-e-lao. E ikai tali fatongia aki e he Potungāue Leipa ha ngaahi eke e fai tuunga mei ha ngaahi fakamatala oku hā atu i he kii pepa ni pē ko ha ngaahi fehālaaki pe ko hao tae fai o ha faahinga mea.
