RONGORONGO IBUKIN AM KATAURAOI: RONGORONGOIA TAANI MAKURI IBUKIN TE RSE

ISBN: 978-0-478-33338-1

MAURI!

Kam na bane ni mauri man te RSE Nutiran.

RSE e tei ibukin taeka aika Recognised Seasonal Employer ke Taani kamwakuri aika kariaiakaki ni irekereke ma tain te ua. Kambwana aikai bon taan kamwakuri ake a tia n anganaki te kariaiakaki mairoun te Tautaeka n Nutiran bwa a na kona ni kammwakuria taani mwakuri man aaba itinakun Nutiran.

Kain Nutiran ake taan kabwebwe ma karao uanikai n aia onaroka, a rangi ni kainanoia aia taani mwakuri n tain mwakurian te ua. Ko na mwakuri ma taabo ni karao uanikai ao taabo ni kabwebwe ma ni karao wain.

Te rongorongo aio e na buokiko n anganiko kairan am waaki bwa e na rangi n nakoraoi am tai n tiku ni mwakuri iaon Nutiran. Am tia kamwakuri ma te Botaki ni kamwakuri boni iai riki rongorongo irouia aika a na buoka aron kanakoraoan mwakurim ao tikum iaon Nutiran.

Aio bon te anga teuana ae e rangi n tamaroa ibukim ma e a bon nakoim aron butimaeana. Ara katekeraoi nakoim.

Man ana tiim te Nutiran RSE

MWANE

AM BWAKABWAI

Am mwane e na bon nakon am akaunti n am bangke are e na katauraoia am tia kamwakuri ibukim. E na reke iroum bebwan am bwakabwai are e na oti iai bwa iraua boom ae bwaka, e kanga aron kabwakakina nakoim, ao ai taian tau mwane riki tabeua man am bwakabwai.

Ibukim ngkoe te tia mwakuri n te mwakuri aio, ao ko na kaboaki n teuana ma ibuakon tenua (3) kawai aika a oti inano:

1. Kaboaki n te aoa
Ngkana am boraraoi e tiainaaki bwa Ko na kaboaki n te aoa ao Ko na boni kaboaki ngkanne n te mwaiti ni mwane ane e na oti naba n am boraraoi n te aoa.

Te katoto: Ngkana Ko mwakuri 30 te aoa ao boom n te aoa $NZ12, Ko na kaboaki ngkanne $NZ360 imwain anakin te taekiti ma taian tau mwane riki tabeua. Te taekiti ma taian tau mwane tabeua boni ngaia aika ana kona ni kauarerekea am bwakabwai.

2. Te Ukebwau
Te ukebwau bon kaboakim ni kaitaraa mwaitin te bwai are ko karaoia. Te katoto n aron mwakurian te aboro, ao Ko na boni kaboaki ni katoa onin teuana te baoki n aboro. Are nanona bwa baitiim ni mwakuri ai bon rawatan naba am karekemwane.

Te katoto: Ngkana Ko kaboaki $NZ30 ibukin teuana te baoki n aboro, ao Ko kaona 15 te baoki n tokin te wiiki, e na reke am bwakabwai ae $NZ450 imwain te taekiti ma taian tau mwane tabeua. Rawatan am baoki ae ko kaonna bon rawatan riki am mwane.

3. Kabonganakiia ni kauoua
N taai tabetai ao e kona ni bibitaki aron kaboakim. Aio e kona n riki ngkana e bibitaki te mwakuri ae Ko karaoia. N taai tabetai ao ngkana Ko boou nakon te mwakuri ao Ko kona ni moana am mwakuri man te kaboaki n te aoa ao imwiina e a manga bitaki nakon te ukebwau.

E kona ni kaokoro aron kaboakim ma raom ake tabeman ngkana Ko karaoa te mwakuri ae e kaokoro ma ngaia ae e kona n okoro naba aron kaboakim ma ngaiia.

TE BWAKAMWANE IBUKIN AM MOTIRAWA

E na riai n reke nakoim te bwakamwane ibukin am motirawa n te ririki n te mwaiti ae 8% mani botan am bwakabwai n tokin te ririki imwain anakin te taekiti. Tabeman taani kammwakuri a ikota naba am bwakamwane ibukin am motirawa ma boom are e katoa wiiki ao tabeman a boni kabwaka naba nakoim n tokin am mwakuri.

Ko na riai ni kakoaua bwa e tau am mwane inanon baim n tain rokom i Nutiran ibukin kainanom imwain bwakan am moa ni bwakabwai.

Ngkana iai am kanganga ma am bebwa ni bwakabwai, reitaki ma am tia kairiri ke te tia kamwakuri.

TAU MWANE MAN AM BWAKABWAI

Te mwaiti ni mwane are Ko karekea man am mwakuri e aki kona n reke iroum ni kabane ibukina bwa iai tabeua tau mwane aika a na karaoaki. E ngae ngke e aki reke te mwane aio inanon baim, ma tau mwane aikai a na buokiko inanon am tai ni mwakuri ao n tiku ni maeka iaon Nutiran, ao ko na kona iai ni boo ma ana waaki tabeua Nutiran ake a reke man taian kareke mwane aikai.

Taekiti/ Angabwai

Taekiti/Angabwai ke PAYE (Kabwaka mwane man am karekemwane) e bon tabangaki ao e na riai n anaki man am bwakabwai. Te taekiti/angabwai bon tauakin te mwane man am bwakabwai ao e anganaki te Tautaeka n Nutiran. A kabaeaki ni kabane taani mwakuri i Nutiran bwa ana riai ni kabwaka te taekiti. Am tia kammwakuri e na bon tuangko bwa mwaitira am taekiti/ angabwai ae e na tauaki man am bwakabwai. Ko na boni bae n nora naba aio iaon bebwan am bwakabwai.

Tau mwane man am kariaia

Lai tau mwane aika kona n nako man am bwakabwai ao a ti kona ni karaoaki man am kariaia n te koroboki. Anganakin am tia kammwakuri te kariaia bwa e na karaoaki te tau mwane man am bwakabwai e na rangi kabebetea aron tararuakin am mwane. Taben am tia kammwakuri bwa e na kabwarabwarai nakoim bukin te tau mwane, tera are e makoro n am bebwa ni bwakabwai e na tuangko ibukin tau mwane ake ana karaoi ao ni karekea am kariaia ibukin tauakin mwane akanne. Ko kona ni buuta am kariaia n te tai ae e aki akaka ma Ko kainanoaki bwa Ko na riai ni kaoka booni mwin te mwane.

Ibukin kamanoam, ni kabane taian tau mwane a na riai ni bane ni kaotaki nakon aobitn taabo ni kammwakuri ibukin tuoaia.

Tau mwane ibukin mwamwananga

Am tia kamwakuri ao ngkoe te tia mwakuri kam ibuobuoka boon kantokam man abam are Ko mananga mai iai ao e na riai ni iteranaki imarenami. Ngkana am tia kammwakuri e a tia ni kabwaka te kantoka ae e banin ao ngkanne Ko kainanoaki bwa Ko na riai ni kabwaka are iterana ao anne are e kona te tia kammwakuri n tataua booni mwina man am bwakabwai. Ko kona ni manga kainanoaki bwa Ko na kabwaka kantokam boni iaon Nutiran imarenan te kawa teuana ma teuana.

Tau mwane ibukin nnem ni maeka

Am tia kamwakuri e na riai ni katauraoa te tabo ni maeka ae tau mani mano ibukim n te boo ae e bon raoiroi ni kaineti ma ana katau boo Nutiran ao e na tia n tuoaki mani kabwaataki iroun te Botaki ni kammwakuri. E kona n tatauaki man am bwakabwai boon am tabo ni maeka ke Ko boni kona naba ni kakabwaka ngkoe te tia mwakuri nakon te tia kamwakuri.

Boon am iti ao tabeua riki kabane mwane ibukin maeum inanon am tai ni mwakuri

Ko riai n ataia bwa Ko na kabwaka naba boon am iti ao tabeua riki bwaai ni kaineti ma tikum ni maeka n te auti are ko kamaekaki iai. Ko kona naba ni kainanoaki bwa Ko na kabwaka boon baom inanon am tai ni mwakuri. A kona n anaki am bwakamwane aikai man am bwakabwai ke Ko boni kona ngkoe ni kabwakai nakon taabo ake a kaineti ma kabanemwane aikai. Tabeman taani kamwakuri a kaira naba boon te iti ma boon te auti ni maeka. Titirakina am tia kammwakuri bwa tera ae e a tia ni bwaka ao tera ao Ko riai ngkoe ni kabwaka.

Imwin taian tau mwane akanne ao nikirana e na bane n rin n am akaunti n te bangke. Tera ae Ko na karaoia nakon nikiran am bwakabwai e rangi ni kakawaki!

KARINI MWANE AO KAOKIMWANE

Karinimwane

Ngkana Ko kani kamwaita am karini mwane ao Ko bon riai ni matoa iaon aio. A mwaiti aanga n anai nano ibukin te kabane mwane iaon Nutiran!

Am tia kammwakuri e kona ni buokiko ni kawakina am mwane ao man anaia ni katoa tain te bwakabwai ao ni karinna n te akaunti ae e kaokoro ma am akaunti ibukin maeum n te bong ae koraki ni katuka ae e bon tau ibukin maeum n te wiiki. Ko riai ni korea am reta n anga am kariaia ibukin aio.

Kaoki mwane (Kaoki mwane rikaki nakon abam)

Ko kona ni kaoki mwane ma iai boon te kaoki mwane. Te bangke are iai am akaunti iai e na kona ni ibuobuoki iaon aio. Ma Ko boni kona naba ni kabonganai bangke ke bitineti tabeua ibukin kanakoan am mwane. E na rangi ni bobuaka ngkana Ko katoatai ni kaoki mwane ibukina bwa e kaboaki n taai nako te kaokimwane. Maroro ma am tia kammwakuri ibukin te kabanea n tamaroa ibukini kaokan am mwane.

BWAAI AIKA KO NA RIAI NI URURING

Bwakabwai & Taumwane: Mwaitin boom n te aoa e tara n rangi ni mwaiti ma uringnga are iai taian tau mwane, ao ngkana Ko aki kawakina raoi nikiran am mwane mani karinna, ao ko kona n oki ao e aki reke te bwai are Ko kantaningaia bwa Ko na oki ma ngaia.

Rabakaum n te mwakuri: Taani mwakuri ake aia moantai n roko iaon Nutiran a na bon aki kona ni botau aia karekemwane ma aia karekemwane te koraki ake a tia n roko mai mwaina ibukin are ea maiti riki rabakauia n te mwakuri. Ngaia are kantaningaia bwa e na maiti bwaai /rabakau aika kona karekei ao man kataneiaiko naba nakon te makuri.

Kaboakim n te mwakuri ae Ko karaoia: Kaboakim n te makuri ae Ko karaoia e bon tamaroa riki nakon te kaboaki n te aoa rik i ngkana te tia makuri ngkoe ae ko baiti ao man tamaroa am makuri. E reke aio ibukin ae ko na kaboaki man baitiim ao tamaroan am makuri. Reitaki ma am tia kamakuri ibukin am iango bwa ko kan kaboaki iaon te makuri ae ko karaoia ke iaon te aoa.

E mataata te Tautaeka n Nutiran ma am tia kammwakuri ae nanom bon karokoam n am takete. Ma e bon nakoim aron kamateraoan am tai aio.

AROM MA AOMATA

TERA AE KO NA KARAOIA IBUKIN AM TIA KAMWAKURI

Ko kantaningaaki bwa ko na kakoroi ni kabane kabaeakim iaan te konturaeki are ko tiainaia ma am tia kammwakuri ni ikotaki ma:

• te roko ni makuri iaon te tai
• tararuakin te tabo ni maeka are ko mena iai
• Kawakinan te rau.

Ko kantaningaki naba bwa ko na ongotaeka n tuan Nutiran. Ngkana ko urua te tua ao e na bon konaa n rekereke te botaki ni Bureitiman ma am keiti. Ngkana ko kabaneaki man am tabo ni makuri, ao ko na bon aki kona n teimatoa n tiku iaon Nutiran.

Am tia kamwakuri e bon kantaningaiko naba bwa kona karaoa te makuri are ko mwiokoaki iai. Ko kantaningaaki bwa ko na mwakuri ngkana ko kain nanoaki, ao n tabetai ko na kantaningaki bwa ko na makuri naba n am Tabati. Am aoa ni makuri ana bon koreaki iaon am boraraoi ni makuri. Maitin te makuri ae ko karaoia, bon maitin naba am kareke mane.

Te makuri n te tiim e bon nangi n bongana ngaia are reitaki ma am tia kairiri ke am tia kammwakuri ibukin bwaai aika a kantaningaaki. E bon raoiroi naba ae ko mamataku moa ao man ongongora inanon moan rokom n te aro are e na kona n reke am kantaninga ibukin bwaai aika a kantaningaki. E na bon kain nanoa tabeua te wiiki imain ae ko na mwengaraoi raoi.

Maroro ma am tia kammwakuri ibukin bwaai riki ae ko na konaa ni karaoi ngkana ko aki makuri. Ana bon kona ni karekea am tai ni karaoi man reirei iaon waaki tabeua.

TERA AE E NA RIAI NI KARAOIA AM TIA KAMWAKURI IBUKIM

Irarikin are e na kabooko ibukin mwakurim, ao e kantaningaki am tia kamwakuri bwa e na karaoi bwaai riki tabeua ibukim n aron:

• kakaean am tabo ni maeka ae tau
• karekean bwaai ni kuuka ao ni maeka ibukim
• kabooko n te boo ae e na aki kee iaan te boo mai inano n te aoa
• anganiko te maiti n aoa ae ko na makuri iai
• karekea te bao ibukin kaean am makuri man am tabo ni maeka ao n oki.

Bon taben naba am tia kamwakuri karekean te tararua ae raoiroi nakoim. Aio are e na rekereke ma tararuan iteran maeum riki tabeua inanon am tai n tiku iaon Nutiran. Taan kammwakuri a kantaningaki bwa na buokiko ni karekei nakoim aanga ni ibuobuoki man taabo ni ibuobuoki ao man bootaki aika a na ibuobuoki ibukin te marurung, te nako ni bobwai, takakaro ao kaean te taromauri.

Ni kabane taan kamwakuri iaan te RSE, a na riai ni kariaiakaki man te tautaeka n Nutiran bwa a na riki bwa taan kamwakuri aika a tau ao mani kona ni karekea te tabo ni makuri, te tabo ni maeka ao kamanoakia taan makuri man kabuanibwai aika a katauaki ibukia taan makuri n te RSE.

Taan kamwakuri a TANGIRIKO bwa ko na kawariia ngkana iai am kanganga. Tai mama ni kawariia.

ARON TOBWAKIN AM KANGANGA

Ngkana iai am kanganga, te moan bwai ae ko na karaoia bon maroroakinana ma mataniwiin am tiim ke am tia kammwakuri. Ko kona ni karaoa aio i bon iroum ke ko kona ni butia te tia kairiri n am tiim bwa e na karaoia ibukim. N angiin te tai ao a kona ni mauna itabaraara ngkana e karaoaki aio.

Ngkana ko aki kukurei n ana kaeka am tia kamwakuri, reitaki ma te tia tutuo man te Aobiti ni Makuri. Taan tutuo man te aobiti ni makuri bon taan makuri n te Tautaeka aika a kamakuraki bwa a na kakoaua bwa taan kammwakuri a kakoroi nanon taian kaini baire ibukin kammwakurakim.

Ko bon kona naba n reitaki ma kaain te union, are bon tabeia ibukin inaomataia taan makuri iaon Nutiran.

Iai kawaim aika ko kona ni karaoia bwa a na ongoraeaki am tangitang ngaia are maroro ma temanna n te tai ae waekoa.

Ngkana iai am kanganga ao reitaki ma:

• Te tia kairiri n am tiim ke am tia kamwakuri
• Am tia Tei nakon te Tautaeka
• Am Tia Tutuo man te Aobiti iaon 0800 20 90 20
• Am union, ngkana iai ae ko kainna

Ko kona naba n reitaki ma bootaki iaon am kawa i Nutiran n aron:

• Citizen’s Advice Bureau (Kaain te aba ake taan Ibuobuoki nakoia aomata)
• Community groups (Botaki ni Makoro)
• Free Law service (Ibubuoki iaon te Tua aika a aki kabooaki)
• Settlement Support Service (Te Botaki ni Ibuobuoki ibukiia taan moan Maeka)

Namban tareboon ibukin aei a kona n noraki n te kabanea ni itera ni ba n te beba ni kaongora aio.

TE MWAKURI

BORARAOI

Ko na bon bae n tia ni karekea iroum te boraraoi n te mwakuri ae raon am reta ni kateirake. Am tia kamwakuri ke aia tia tei ana bon bae n tia ni kabwarabwara te boraraoi anne nakoim.

Ni kabane te tia makuri e na riai ni iai irouna te boraraoi n te makuri. Aio bon te moti ni bebwa ae bongana ae e kabwarabwaraa te bwai ae kona karaoia ibukin am tia kamwakuri ao tera ae e na karaoia te tia kamwakuri ibukim.

Am boraraoi ni makuri e na kamatatai babaire aika taian tua iaon Nutiran. Aika a maneweaki ikai bon taekan te motirawa, te boo n te motirawa, te mwakuri n taai ni motirawa ao te beba n aoraki.

IKOAKI AIKA A REKEREKE MA TE MWAKURI

Ngkana ko reke n te kabuanibwai, ko kona n bubuti rinanon am taokita buokam man te Botaki ni Kabomwi Ibukin te ikoaki (ACC). Inanon am taekiti are e ananaki man boom ao e bon tatauaki naba ma iai boon am ACC. Te ACC e anganiko katanam ibukin ikoaki ao ma ni buoka kaboan am bwai n aoraki imwin te ikoaki.

Bwaai n aoraki, korokoro aika a okoro ke waaki ni kuakua, a na kona n reke iaan te ACC ma tiaki aoraki aika a kabuta (n aron te buti n aoraki n aekan te bekobeko).

AORAKI Ake AKEA REKEREKEIA MA TE MWAKURI

ACC e aki kamanoa te aoraki. Te intuarenti ibukin aoraki e na bon kamanoko man kabane mane aika a rekereke ma te aoraki inanon tikum iaon Nutiran.

E na kona n reke te intuarenti aio ngkana ko kaboa. E kamanoko man kabane mane n aekan boon kawaran te taokita ma ana beba ni bwai n aoraki, ibuobuoki ni katawe ibukin aorakin te wii ni ikotaki ma te rin n te o-n-aoraki, te korokoro ma te aeaeki ibukin te aoraki ke te oki rikaaki nakon abam.

Ko kona n titirakina am tia kamwakuri ibukin buokam ni kakaean aron karekean am intuarenti ibukin te aoraki bwa e na kabooi kabanemawane n rekereke ma aoraki.

AM BEBWA IBUKIN KARIAIAKAN MWAKURIM

Ko aki kona ni manga karina riki am bubuti ibukin kakaean angan tikum inanon am tai n tiku iaon Nutiran. Ngkana Ko baireia bwa Ko na kitana am tia kamwakuri, Ko na bon aki kariaiakaki n tiku iaon Nutiran. E na kona n reke angan ae Ko na mwaing ao ni mwakuri ibukin te tia kamwakuri n te RSE temanna ma aio e na riai ni boraraoiakinaki ma te Botaki ni Kamwakuri imwain ae e riki.

Ko kantaningaaki bwa Ko na riai n okira abam imwin banen am tai ni mwakuri. Ngkana Ko aki ira nanon am bebwa ibukin kariaiakam ni mwakuri ao e na kona n tuka aron manga okiran Nutiran iroum.

Ngkana Ko ira nanon tuan kamwakuram are Ko anganaki mairoun te tia kamwakuri n RSE, Ko kona ni manga okira Nutiran ibukin naba mwakuri ake imwina. Ko kainanoaki bwa Ko na manga karina am bubuti ngkai e bon bane tain am bebwa ibukin am mwakuri ngkana Ko kitanaNutiran.

AIA BOTAKI TAAN MWAKURI

Botaki ibukia taani mwakuri ngaia te tia tei ibukia taani makuri. Ko kona ni karin ni botaki aikai ngkana Ko kabwaka kanrinim. Ngkana Ko kaaina te botaki, taani mwakuri a kona ni boni uotarake tangitangia ke aia kanganga n te mwakuri ke e kona n reke irouia te boutoka inanon tain uotakiraken te tangitangi n te tabo ni mwakuri. Tabeua botaki ibukia taani mwakuri boni iai kain te Betebeke ake a kona n tei ibukia raoia ao ni kona n taetae n taetaen abam.

ARON NI MAEKA

TARAAN KANOAN TE BONG

Katauraoiko nakon kanoan te bong. Nutiran e rangi ni korakora riki mwaitorona nakon are Ko taneiai iai ao Ko kona ni mwakuri itinaniku n te mwaitorotoro.

Katauraoiko ni bwaini kunikai aika a bon tau ibukin te mwaitoro ma kaau ni wae, kabonganai rabunan kainiwene aika kona ni kabueko ao tebotebo n te ran ae e abue bwa e ibuobuoki. Te kabanea n raoiroi ibukin kabueam n te tairiki boni kabonganakin burangketi aika mwaiti. Lai te bwai ibukini kabuean te auti ae e na karekeaki ao am tia kammwakuri e kona n tuangko aron kabonganakina raoi.

Inanon naba namakaina aika tain te kabuebue, man Ritembwa nakon Eberi, ao e bon aki naba rangi ni kabuebue ni kabotauakaki ma te Betebeke. Namwakaina aika a rangi ni kamwaitorotoro bon Turai, Aokati ao Tebetembwa.

Am tia kammwakuri e na bon tia ni maroro ma ngkoe ibukini bwaai aika Ko na kainanoi ngkana Ko na roko n tain te kamwaitoro. A kona naba n tuangko bwa teira aekan kanoan te bong ibukin te aono.

TAABO NI KAMAEKA

Ko kona n tuoa ma am tia kamwakuri ke te tia tei ibukin te RSE bwa tera te tabo ni maeka ae e tauraoi, ao tera ae e nako ma te tabo ni maeka anne. Taani kammwakuri a rangi n ota ae Ko aki kona ni uoti bwaai aika bubura ngaia are bwaai ni matu a karekeaki ao ana bon riai ni kabonganaki. Ma tao e na boni iai naba bwaai aika Ko na kona ni uoti man abam are e na kamwengaraoiko riki.

Bwaai ni kuka, mitin ni uati ma te ran ae e kabuebue ibukin te tebotebo a tauraoi ibukin te kabonganaki. Kabonganai raoi bwai aika a tauraoi ibukim ao reiakiniko aron kabonganakia raoi ao ana kona ni ibuobuoki ni kamateraoa am tai ma korakoram.

Bon tabem bwa Ko na tararua raoi am tabo ni maeka ni kawakina itiakina ma tararaoina. Taiani urubwai e na kona ni karekea te kabomwi mairoum ao aio e kona n rangi ni bobuaka.

ARON KANAM

Ko na riai ni kaboa kanam. Kaain Nutiran a bon maiti nako aekan kanaia ma amarake ae a kaboaki man titooa.

Kataia n amarake raoi ao man kamaita naba kanam. Teniua te amarake ae tamaroa ni katoa bong e na bon rooa nanom ibukin te makuri are ko na karaoia. Ko na bae ni kainanoa te amarake ae maiti ni kaitaraa korakorankanoan te bong ma am beku are kona karaoia. Tai kakauarerekea kanam ke n aki katawanou ao kabatia te moi n te ran.

Babairean aron te amarake e na bon tia ni karaoaki mairoun am tia kamwakuri. Taabo ni makuri tabeua a bon okoro aron babairean amarakeia aia tia makuri. Ngkana iai am raraoma ibukin aron babairean amarakem ao taiaoka reitaki ma am tia kammwakuri.

KATEIMATOAAN MARURUNGIM

Kanoan te bong ma taabo ni mwakuri iaon Nutiran a bon kona nimatoatoa ao n urubwai nakon marurungim ngaia are katanan rabwatam (man te mwaitoro), te tebotebo ni katoa bong ao bwainakin onea aika a itiaki a na bon ibuobuoki nakon tararuan marurungim.

E nang kakawaki ae ko na teboka man kaitiaka te bareka ma iaon rabatam bwa bon bareka aikai aika a na kona ni karianibwaia te maneka, ke makoro iaon rabwatam. Kabonganakin bwain aoraki ke toobu aika a bain aorakiaki bon anga aika a nang tamaroa ibukin totokoan rianibain aorakin te kun n ai aron te kaboa. Butiia am tia kamwakuri Ibukin kakaean bwaai aikai ibukim.

Kateimatoaan marurungim e na bon buoka totokoan rokon te aoraki iroum.

Bon iai naba iteran marurungim ae e rangi ni bongana -— marurungin am kantaninga. Ko na bon rotaki n uringaia am utu ao mwengam. Kateimatoan am reitaki ma am koraki ao kakaokan am mane n oki nako abam bon teuana te kawai ni kateimatoa am reitaki.

Teimatoa ni keiaki ao uringa are te tai e na bon waekoa ni bane. Kaatuua am iango iaon te bwai are ko roko ibukina ao kakorakorako ni makuri.

Ngkana Ko namakina rawawatan am iango ao Ko riai ni maroro ma am mataniwi ke am tia kamwakuri, ke temanna te tia tei ibukin te tautaeka.

OKIRAN ABAM

Ko na boni kitana Nutiran ni banen am tai ni mwakuri ma te tia Kamwakuri n te RSE. Ngkana Ko kabooi bwaai tabeua bwa Ko na uotii rikaki nako abam iaon te wanikiba, uringnga bwa ngkana e raka am rawawata nakon are e katauaki ibukim ao e na manga iai naba boona ae e na raka riki.

Kataia iangoia imwain okim bwa Ko na moantaai ni kaokii am bwai. Maroro ma am tia kamwakuri ibukin katau boo tabeua are e na buokiko ni kaoki am bwai ma booia ae raoiroi. Te mwaiti ni mwane are e na aki bane ibukin am rawawata e na bon tiku inanon baim ao e na rawata riki am nikira ni mane inanon baim.

Uringnga ni kawakina raoi am IRD namba ao namban am akaunti ni bangken Nutiran. Ko kainanoi bwaai aikai ngkana Ko a manga okira naba Nutiran iaan te kamwakuri naba aio. Ngkana Ko tangiria ni kateimatoaa ukin am akaunti ma bangken Nutiran ao Ko riai ni katuka kanoana ae e na tau ibukin ana tau mane te bangke tabeua. Ko riai naba ni kawakini am kunikai ni kamariri ake Ko kabooi inanon tikum i Nutiran.

Ngkana Ko kani kabongana raoi rabakaum ni mwakuri man te RSE, Ko riai ni maroro ma te tia tei man te Tautaeka ibukin te rabakau n taekan te mwane ke reirei tabeua aika a tauraoi ibukim.

NAMBWA IBUKIN BUOKAM

Labour Inspectors (Taan tutuo ibukin Kamwakuri) 0800 20 90 20

RSE Unit at Department of Labour (Immigration New Zealand) Mwangan RSE n te Botaki ni Kamwakuri (Tauan mwin te roko i Nutiran} 0508 55 88 55

Healthline (Nambwa ibukin te Mauri ma Kuakua) 0800 611 116

Settlement Support New Zealand (Boutokaan taan moan maeka iaon Nutiran) 0800 776 948

Citizens Advice Bureau (Kaain te aba ake taan anga te ibuobuoki ) 0800 367 222

New Zealand Council of Trade Unions (Aia kauntira bootaki ni kamwakuri iaon Nutiran) 0800 698 646

Emergencies: Police, Fire, Ambulance (Karina: Bureitiman, Tabo n tiri ai, Kaa n aoraki) 111

KAURINGAKIM IBUKIN KIBAM

Ko na bon anganaki beebwa aika Ko kainanoi ibukin rokom ni mwakuri i Nutiran. Ko riai ni kawakini raoi taiani beebwa aikai ao uoti inanon am tai ni mwananga.

Bwaai aika a na iai iroum

1. Am bwatiboti ma kariaiakam n roko i Nutiran
2. Am tikete n te wanikiba
3. Boraraoi ibukin te Makuri
4. Am intuarenti ibukin te aoraki ao te mwananga (Ngkana e riai)
5. Bebwa ni kabuti kaa (Ngkana iai teuana iroum)
6. Am mwane ae tau ibukin moan rokom ni karokoa bwakan am moani bwakabwai
7. Araia ma aia namba n tareboon am koraki aika tiku imwim
8. Am nutiran IRD namba – Namba ibukin kammwakuri (Ngkana iai)
9. Namban am bangke i Nutiran ao am bwai ni bumwane man te mitin (Ngkana iai)

Taraia raoi bwa aram are e mwakoro iaon am tikete n te wanikiba e na boraoi raoi ma are n am bwatibooti.