Labour market Strategy
MEKIM IU REDI: EVRI SAMTING OLKETA RSE WAKAMAN MAS SAVE
ISBN: 978-0-478-33338-1
WELKAM!
Welkam long RSE New Zealand.
RSE hemi stan fo Recognised Seasonal Employa. Disfala RSE nao olketa New Zealand Gavman apruvum fo tekem olketa wakaman aotsaet long New Zealand.
Olketa wea growim frut an vegitebols long New Zealand save laekem samfala wakaman fo waka long olketa fams ia. Bae iu save waka long olketa ples wea olketa kolem horticulture (frut an vegitebols) an viticulture (wain).
Olketa samting long pepa ia fo helpem iu taem bae iu stap long New Zealand. Olketa wea bae iu waka fo olketa (bos/employa) an olketa long Department long Leba bae garem samfala moa samting fo helpem iu taem iu stap an waka long New Zealand.
Hem wanfala gud samting an iufala mas mekem gudfala samting aot long hem.
Olketa man bilong New Zealand RSE
SELENI
PEI BILONG IU
Pei bilong iu bae go long ‘bank account’ (bankbuk). Diswan olketa pipol wea iu waka fo olketa (bos/employa) nao bae duim. Bae iu save long hao mas nao iu tekem an hao nao olketa peim iu an wat nao fo olketa aotem (deduction). Diswan bae hem som long wat olketa kolem ‘payslip’ (peislip).
Bicos iu wanfala seasonal wakaman, bae olketa save peim iu lo eniwan long trifala wei ia:
1. Pis ret - Pei fo evri aoa iu finisim
Diswan hem minim dat long ‘agriment’ bae olketa peim iu long evri aoa iu waka long hem.
Example nao olsem: Sapos iu waka fo 30 aoa an ret olketa peim iu hem NZ$12. Ful seleni bae iu tekem nao hem NZ$360. Bata diswan bifoa tax an olketa ‘deductions’ ia. Taem olketa aotem tax an olketa nara deductions, bae seleni ia go daon moa.
2. Pei fo evri samting iu finisim
Disfala pis ret hem minim olketa bae peim iu long olketa waka iu finisim. Example nao olsem. Sapos olketa long ‘apol fam’ se dat bae olketa peim iu long evri bin iu filimup long apol, den pei bilong iu bae hem long hao meni bin nao iu save filimup.
Example: Sapos olketa peim iu long NZ$30 fo wanfala bin iu filimup, an iu filimup 15 fala bins long wan wik, bae NZ$450 nao bae iu tekem. Bat diswan no tax oa deduction yet ia.
3. Tufala evriwan
Diswan hem minim dat ret olketa peim iu hem sens bicos waka bilong iu hem sens tu. Example nao, sapos festaem fo iu waka bae iu stat long ‘aoa ret’ an taem iu save waka gud an fast bae iu sens go long ‘pis ret’.
Pei bilong iu bae hem no semsem wetem nara wakaman sapos waka iu duim hem difren oa wei wea olketa peim iu hem difren.
HOLIDE PEI
Iu save tekem holide pei long ret 8% long ful pei iu Ltekem bifoa tax. Samfala ples fo waka olketa adem nao holide pei long weekly pei an samfala bae peim long taem bae iu stap waka.
Taem iu kasim lo New Zealand iu mas garem samfala seleni wetem iu fo peim olketa samting iu bae nidim kasim fest pei-de bilong iu.
Sapos iu garem eni problem wetem peislip bilong iu, go lukim grup lida bilong iu oa man iu waka fo hem.
DEDUCTION LONG PEI BILONG IU
Seleni wea olketa bae peim long iu bae hem no semsem olsem seleni wea iu waka fo hem bicos bae samfala seleni bae olketa aotem. No mata seleni wea olketa aotem ia no kasim han bilong iu, seleni ia nao bae hem helpem iu fo stap an waka lo New Zealand, an fo iu save usim samfala sevis long New Zealand.
Tax
Tax oa PAYE hem seleni wea olketa mas aotem. Tax hem seleni from pei bilong iu wea hem go long New Zealand gavman. Evriwan wea waka lo New Zealand mas peim tax. Man iu waka fo hem ia bae save talem iu hao mas nao tax wea iu peim. Bae iu save lukim lo peislip bilong iu tu.
Deductions Wea Iu Agri Fo Gi vim
Samfala deductions olketa kolem ‘voluntary’ wea hem save hapen nomoa sapos iu agri long raeting. Olketa deductions ia bae hem gud sapos olketa pipol iu waka long olketa nao duim fo iu. Olketa pipol wea iu waka fo olketa mas talem iu wat nao olketa deduction ia fo. Iu save stopem olketa deduction ia bata iu bae stil nid fo sensim seleni ia.
Fo sefti bilong iu, evri deduction ia bae olketa sowim tu long ‘Department of Leba’ fo chekem.
Deductions fo pasis bilong iu fo kasim New Zealand
Pasis (airfare) bilong iu from kandere (country) bilong iu fo go lo New Zealand bae iu an man wea iu go waka fo hem ia nao bae serem. Bae iu peim haf an man iu go waka fo hem nao bae peim nara haf. Sapos man wea iu kam waka fo hem ia nao peim ful pasis bilong iu, den bae iu mas sensim bak haf lo pasis ia, an man iu waka fo hem ia bae save aotem seleni ia from pei bilong iu.
Deductions fo ples iu stap (rent)
Olketa pipol wea iu kam waka fo olketa ia bae save givim iu seif an naes ples fo stap long New Zealand. Praes fo rent ia bae olketa pipol lo Department of Leba bae chekim. Bae seleni fo rent ia bae olketa pipol iu waka fo olketa ia bae save aotem stret from pei bilong iu oa iu save peim seleva go lo olketa.
Cost fo paoa an olketa nara samting iu nidim fo stap
Bae iu save pei fo paoa bill an olketa nara cost wea bae kam from stap bilong iu. Olketa bae save askem iu fo peim samfala transport (truck) cost tu ia. lu save askem olketa fo deduct stret from pei bilong iu oa iu save peim seleva. Samfala bos (employa) bae save adem paoa wetem rent bilong iu. lu mas askem employa bilong iu wat nao hem insaet lo rent an wat nao bae iu mas peim separet from rent.
Afta evri deduction bae iu garem samfala seleni stap long bankbuk bilong iu. Wanem iu duim wetem disfala seleni hem impoten tumas ia!
SEVING & SELENI FO SENDEM HOME
Seving
Fo iu save sevim seleni iu mas strong ia. Bicos long New Zealand olketa garem staka samting wea bae iu save torowe seleni long hem!
lu save talem employa bilong iu fo helpem iu sevim seleni bilong iu long nara difren bankbuk an iu save kipim lelebet seleni fo olketa samfala samting.
Remittances (sendem seleni long hom)
lu save sendem seleni go long hom long olketa banks wea iu putim seleni long hem oa usim samfala difren bank oa ples fo sendem seleni. Olketa bank ia save helpem iu long dat wan bata iu mas peim lelebet fi tu ia. Bae hem lelebet expensiv fo sendem seleni evri taem bicos bae iu peim fi evri taem. lu save askem man iu waka fo hem gud wei fo sendem seleni.
OLKETA SAMTING FO REMEMBA
Pei & Deductions: Disfala ret fo evri aoa iu waka ia hemi hia bik ia, bata seleni hemi aot tu ia olsem saet long deduction. So hemi gud dat iu mas kipim gud seleni, no gud bae iu no hapi taem iu go bak.
Save bilong iu: Olketa wea iufala kam fo fest taem long New Zealand bae no save tekem sem seleni olsem olketa wea kam finis lo bifoa, bicos olketa save finis long waka bilong olketa. So iu mas lane an save long waka bilong iu.
Pis ret: Pis ret hem wanfala wei wea olketa save peim iu. Hem bae gud winim aoa ret if iu wanfala fast wakaman an iu save duim gud waka, bicos bae olketa peim iu folom hao fast an gud iu waka. Bae iu askem employa bilong iu wat kaen ret nao olketa peim iu (pis ret oa aoa ret).
Gavman bilong New Zealand an bos (employa) bilong iu save dat iu laek fo kasim nao olketa gols (goals) bilong iu. Bata iu nao save fo mekem gud wat iu trae fo duim.
RELATIONSHIPS
WANEM FO IU DUIM FO EMPLOYA BILONG IU
Bae iu mas duim olketa samting wea hem insaet lo contract (agriment) wea iu saenim wetem employa bilong iu. Olketa samting ia hem nao:
- iu mas kasim ples fo waka on taem
- iu mas lukaotim gud ples wea iu stap
- gud wei.
lu mas kipim tu loa bilong New Zealand. If iu brekem loa, olketa polis (police) lo New Zealand bae save holem iu. Sapos olketa finisim iu long waka, den bae iu no save stap moa lo New Zealand.
Employa bilong iu hem bae expectim iu fo duim olketa waka wea hem laekem fo iu duim. Hem bae expectim iu fo waka taem hem laekem iu, an diswan bae hem save includim de fo lotu bilong iu tu. Olketa taem fo waka bilong iu bae olketa putim long employment agriment bilong iu. Sapos iu duim staka waka bae olketa save peim iu bik.
Waka tugeda (tim waka) hem gud samting so iu mas askem tim lida bilong iu oa employa bilong iu fo hao nao duim tim waka. Bae hem gud sapos iu save lukluk an lisen lo olketa fest wiks ia mekem iu save wat nao olketa laekem long iu. Bae hem tekem tu trifala wiks fo iu stat fo save.
lu save askem employa bilong iu olketa samting wea iu save duim taem iu no garem waka fo duim. Bae olketa save lanem iu fo duim olketa niu samting.
WANEM EMPLOYA BILONG IU DUIM FO IU
No pei seleva, bata staka weis nao employa bilong iu bae tek kea long iu, fo example:
- lukaotem ples fo stap
- givim iu samting fo kuki long hem an stap
- peim seleni bilong iu long stating (minimum) ret long hour
- mekem aoa fo iu waka
- givem truck fo tekem iu go long waka ples an go bak long ples iu stap oa silipi.
Bae employa bilong iu save givim iu kea long saet long lotu, fo lukaotem iu gud taem iu stap long New Zealand. Olketa employas bilong iu tu bae save lukaotem ples fo iu save go long stoa, helpem iu
long saet long helt bilong iu, saet long sport an go long lotu.
Evri RSE employas ia, New Zealand gavman nao mas apruvim olketa an mekem olketa save duim waka bilong olketa gud, long saet long waka, stap an sefti bilong olketa RSE wakaman.
Employas laekem iu fo go long olketa taem iu garem problem. Iu no sem fo go long olketa.
STRETEM PROBLEM
Sapos iu garem eni problem iu mas talem diswan long bos bilong iu oa employa bilong iu. lu save duim seleva oa askem lida long grup bilong iu fo duim fo iu. Bae problem save stretem nomoa long taem olsem.
Sapos iu no hapi long wei wea employa bilong iu luk long problem bilong iu, iu save lukim ‘Leba Inspeta’. Olketa Leba Inspeta ia olketa wakaman bilong gavman. Waka bilong olketa fo lukim dat employas olketa mas mitim kodisons fo tekem iu kam fo waka.
Lu save askem olketa long ‘union’ tu, bicos olketa nao save lukim olketa raets bilong wakaman long New Zealand.
Olketa weis fo herem iu stap, so iu mas tok wetem samfala kuikitaem.
Taem problem hem stat, iu save talem:
- Grup lida oa employa bilong iu
- Eni wan long gavman bilong iu
- Leba Inspeta bilong iu long 0800 20 90 20
- Union bilong iu sapos iu joinem olketa
Lo New Zealand iu save kontaktem:
- Citizen’s Advice Bureau
- Community groups
- Fri Law service
- Settlement Support Servis
Olketa kontak namba hem stap long pepa ia long end.
WAKA
AGRIMENT LONG WAKA
Iu bae garem nao agriment long saet long waka bilong iu. Employa oa eniwan long olketa bae talem iu nao olketa samting insaet long agriment ia long iu.
Evri wakaman long New Zealand mas garem agriment long waka. Disfala agriment hem talem evri waka bilong iu an evri samting employa bilong iu hem mas duim.
Agriment ia bae talem iu nao olketa kodisons bilong olketa ‘lo’ (law) long New Zealand. Olketa samting ia nao olsem: taem iu go from waka, holide pei, waka long pablic holide an taem iu no waka bicos iu siki.
KARAKILI LONG WAKA
Sapos iu karakili taem iu long waka oa taem iu ple eni kaen sport, iu mas aplae long docta bilong iu fo medisin long ples olketa kolem ‘Accident Compensation Corporation’ (ACC). Taem iu peim tax olketa tekim finis ACC fee ia long tax bilong iu. ACC save helpem fo peim medikol tritment fo karakili ia tu.
Diswan olketa save givim medisin, spesol kate (surgery) oa tritment bata no kaen smol siki olsem flu ia.
SIKI WEA HEM NO SAET LONG WAKA
Olketa ACC bae no save givim help long saet long siki. Olketa long ‘medikol insurance’ save helpem iu long eni siki long saet long seleni taem iu stap long New Zealand.
Disfala ‘insurance’ ia fo pei ia. Hem save helpem iu fo lukim docta an fo tekem medisin, fo titi an taem iu stap insaet long hospitol, fo spesal kate (surgery) an fo sendem iu go bak long hom bicos iu siki.
lu save askem employa bilong iu fo helpem iu long medikol insurance long saet long seleni fo eni siki iu garem.
WAKA PERMIT BILONG IU
Bae iu no save aplae fo eni moa ‘immigration’ permit taem iu stap long New Zealand. If iu laek fo livim employa bilong iu, bae iu no save stap long New Zealand nao. lu save go long nara RSE employa, bata olketa long Department long Leba mas agri festaem bifoa iu go.
Iu mas go bak long hom taem waka bilong iu finis. Sapos iu no save folom waka permit bilong iu, bae iu no save kam bak moa long New Zealand.
If iu folom gud olketa kodisons long permit bilong iu an waka long RSE, bae iu save kam bak long New Zealand long nara ‘season’ moa. Bae iu save aplae moa fo nara permit taem iu lusim New Zealand.
UNIONS
Olketa union fo saet long wakaman. lu save joinem union long New Zealand wetem fi. Olketa wakaman save tekem go long union eni problem olketa garem long saet long waka. Samfala union olketa garem samfala man wea save tok long sem toktok wea iu kam from.
KODISONS LONG PLES IU STAP
WETHA
lu mas redi fo wetha. New Zealand hem kol ia an iu mas redi fo waka long kol ples.
Iu mas redi fo werem olketa wom kaliko an su, usim olketa wom kaliko fo kava long bed an suim long wom wota bae save helpem iu long saet long kol. Long naet iu mas usim staka kaliko fo kava long bed – hemi nao bes wei fo stap wom. Employa bilong iu mas givim hita fo mekem iu wom taem iu long haus an bae hem talem iu hao fo usim.
Olketa wom manis nao long December go kasim April, bata hem no hot olsem long hom. July, August an September nao olketa manis fo hem kol tumas ia.
Olketa employa bilong iu bae talem iu wat nao fo tekem taem iu kam long kol season. Olketa save talem iu tu hao nao wetha ia long ples wea olketa stap.
PLES FO STAP
Iu save chekem olketa employa bilong iu oa RSE agent oa man bilong olketa fo hao nao ples fo stap, an wat nao bae olketa givim long ples fo stap ia. Employas olketa save tu dat iu hat fo tekem kam eni bik samting wetem iu, so olketa bae givim iu bed fo silipi. Bata iu save tekem kam eniting from hom fo mekem iu hapi.
Olketa samting for kuki (cooking), masin fo was kaliko an hot wota fo suim bae olketa givim iu fo usim. Iu mas usim olketa samting wea olketa givim ia an iu mas lane hao fo usim olketa samting ia tu bicos bae hem helpem iu fogud ia.
Hem waka bilong iu fo lukaotim gud ples iu stap an iu mas kipim ples klin olowe. Eniting wea iu spoilem bae iu nao pei fo hem, an kaen olsem hem save expensive ia.
KAIKAI
Bae iu pei fo kaikai bilong iu seleva. Olketa lo New Zealand garem staka difren kaikai wea iu save peim from olketa stoa.
Iu mas kaikai gud an plande. Trifala gud plet kaikai evri day bae hem mekem iu strong an givim iu energy fo save duim gud waka. Bae hem gud fo iu kaikaim strong kaikai bicos wetha lo New Zealand an waka wea bae iu duim ia bae iu nidim energy fo hem ia. lu mas trae fo no kaikai smol oa missim lunch, an iu mas drink staka wota.
Olketa ples an wei fo redim kaikai bae employa bilong iu nao mekem. Olketa difren ples fo waka save garem difren wei fo redim kaikai fo olketa wakaman. If iu wari long hao bae iu kaikai, iu mas talem long employa bilong iu.
STAP HELTI
Wetha an waka ples lo New Zealand hem difren ia, so iu mas kipim iu seleva wom, suim olowe an werem klin kaliko evri day.
Hem gud fo iu mas wasim deti bodi bilong iu olowe bicos deti ia bae save mekem eni karakili lo bodi bilong iu nogud moa. Hem gud fo iu usim olketa antibacterial oa carbolic sop (soap) fo suim, mekem iu no save garem eni siki olsem boela. Askem employa bilong iu fo helpem iu lukaotem olketa samting ia.
If iu kipim iu seleva helti bae hem save helpem iu fo no garem siki.
Nara gud samting long saet long helt hem – stap-gud bilong iu. Bae iu missim olketa family bilong iu an hom bilong iu tumas. Kipim kontak wetem olketa family long hom an sendem seleni go lo olketa hem wanfala gud wei fo helpem iu.
Lu mas stap strong an rememba dat taem bae hem go fast nomoa ia. Usim taem bilong iu fo tingting folom wat nao iu kam fo duim an waka strong.
Sapos iu filim dat iu save wari tumas, iu mas go talem long grup lida bilong iu, oa man wea iu waka fo hem ia, oa man wea hem representim gavman bilong iu.
GO BAK LONG HOM
Bae iu lusim New Zealand taem iu finisim waka bilong iu wetem RSE employa bilong iu. If iu laek tekem samfala samting wea iu peim long New Zealand go long hom, iu mas save dat if olketa tings ia hem hevi tumas, bae iu save pei moa ia.
lu mas trae an tingting gud fo sendem olketa tings bilong iu go hom eli. Stori wetem employa bilong iu long olketa wei wea bae iu save stretim freight bilong olketa tings fo hem save cheap fo iu.
lu mas rememba fo kipim New Zealand IRD namba an New Zealand Bank Account Namba bilong iu. Bae iu nidim olketa namba ia sapos iu kam bak long nara RSE long eni taem moa. If iu laek fo kipim New Zealand bank buk bilong iu open, bae iu mas putim samfala seleni insaet fo save peim olketa bank fee. lu shud kipim tu olketa wom kaliko bilong iu wea iu peim long New Zealand.
If iu laek usim gud long RSE experience ia, iu save stori wetem olketa long gavman bilong iu long eni trening long saet long seleni dat iu laek fo duim oa eni nara ‘trening opportunity’ iu laekem.
KONTAK NAMBA
Labour Inspectors / Leba Inspecta 0800 20 90 20
RSE Unit at Department of Labour (Immigration New Zealand) 0508 55 88 55
Healthline 0800 611 116
Settlement Support New Zealand 0800 776 948
Citizens Advice Bureau 0800 367 222
New Zealand Council of Trade Unions 0800 698 646
Emergencies: Police, Fire, Ambulance111
EVRI SAMTING IU MAS TEK LONG PLEN
Bae olketa givim iu nao olketa samting (documents) iu nedim fo iu kam long New Zealand an waka. lu mas kipim olketa documents an tekem wetem iu.
Checklist
- Passport wetem Visa bilong New Zealand
- Ticket fo plen
- Contract (agriment) wea iu saenim wetem employa bilong iu
- Eni nara visa an eni insurance fo helt (sapos iu peim)
- Licence fo draevem car (sapos iu garem)
- Seleni sapos iu nedim befo iu statem waka
- Eni telefon namba bilong relatif bilong iu fo ring go lo hom
- IRD namba bilong New Zealand (sapos iu garem)
- New Zealand bank account namba an EFT-pos card (sapos iu garem)
lu mas chekem tu dat nem (name) long passport an long ticket bilong iu tufala mas semsem.
