FAKATOKAAGA KE TOKA: FAKAMATALAAGA MO TINO GALUE O TE RSE

TALOFA!

KO FAKATALOFA ATU MAI I TE RSE NISUILA

RSE ko te fakatoetoega o te Recognised Seasonal Employer. A te Recognised Seasonal Employer ko te pule fakagalue tela ko oti ne taliagina ne te Malo o Niusila ke aumai ana tino galue mai i fenua i tua atu o Niusila.

A matagaluega  o Niusila i feitu tau tokilakau (fuaga lakau mo vesiapolo) pela foki mo vine e manako ki ne tino galue faopoopo i niisi vaitau ke fesoasoani o ‘toki, fakatoka te laukele kae tau fuagalakau.

Ko fakamatalaga i te fakatokaaga tenei ka fesoasoani ke aoga malosi tou taimi galue i Niusila. Fakamolemole fakamautinoa ke puke ne koe te fakamatalaga tenei manafai ko faimalaga koe ki Niusila  kae tausi fakalei i taimi e nofo iei koe i kona. Ka lavea ne koe me e aoga kii i taimi o tou nofo i ei.

E tau foki mo koe o fakatasi atu ki te fakatasiiga tena e fai mai mua e tiaki ne koe tou atufenua tela ka fakailoa atu a mea e tau o iloa mai mua o te faigamalaga.

Te fakatasiiga tenei ka fakamatala atili atu me ka pefea a te olaga galue mo te nofo I Niusila. Ka isi foki se avanoaga ke fai fesili kae ke maua a tali e uiga mo soose mea tela e se maina koe iei.

Ka oko mai koe ki Niusila  tou pule i te galuega mo te Matagaluega o te Leipa ka isi ne fakamatalaaga faopoopo ka tuku atu e fesoasoani ki te fakatauga o koe  ki tau galuega foou mo te fakaaogaaga o tou nofo i Niusila  ke lasi te aoga mo koe.

Se avanoaga e sili i te gali kae e i a koe te filifiliiga o fakaaoga.

Ko fakamanuia atu matou ki a koe.

Te Tiimu RSE i Niusila

Te Fakaakoakoga ki te Galuega

Mai mua e fai tau malaga ki Niusila, a koe e ‘tau o kau atu ki te fakatasiiga e akoako atu iei ne ofisa galue a te Malo a mea e ‘tau o iloa ne koe. Ka fesoasoani kii te malamalama o koe i te olaga i Niusila. A fakatokaga o tou faimalaga atu ka fakamaonia foki i kona.

Ka fai ko taunu tau malaga ka fakatasi koe ki te fakatasiiga mo tau pule e fakamatala atu iei a mea e tau o iloa ne koe. A fakamatalaaga konei e aofia ko mea konei:

• Fakanofooga o tou auala fanofano i Niusila
• Te tau o aso mo vaega gatu e manakogina ne koe
• Meakai a koe e tau o kai ke malosi koe kae ke fiafia koe i tou koga nofo foou
• Te fakasoaga o au tupe – e fakauiga ki te fakaaogaaga fakalei o tou peofuga kae atafai tau fakamaaumaau I Niusila
• Te lafoga e tau o togi mai i tau tupe maua i te taimi e nofo koe i Niusila
• Se a te mea ka fai manafai ko tupu se mea fakafuasei ki a koe i te galuega kae ko se maua ne koe o fakasoko tau galuega
• Se a te mea ka fai manafai koe e masaki
• Fuafuaga fakatauavaga, puipuiga o tou foitino manafai e fai a uiga fakatauavaga mo puipuiga mai i masaki pisi fakatauavaga
• Ne a mea e mafai ne koe o fai manafai e se nofo koe i te galuega mo mea fakafiafia ki a koe i tou nofo i Niusila

Tupe

E ‘tau mo koe o fakamautinoa me e lava au tupe manafai e oko koe ki Niusila  ke fakaaoga ne koe mai mua e maua tau peofuga muamua.

Tou Peofuga

Au tupe ka ulu ki tau akauni i te page ko oti ne fakatoka ne tou pule i te galuega. Ka maua ne koe tau pepa peofu tela e fakamatala i ei me e fia tou peofuga, ne peofu pefea koe (ki loto i tau akauni i te page), mo tupe ne kati mai i tou peofuga.

E pela me se tino galue i taimi o taukai, a koe ka peofu i se auala e tasi mai i auala e tolu konei:

1. Togi i te Itula

Kafai tau feagaiga galue e fai i a koe e togi i te itula, ko tena uiga e togi ‘pau atu te aofai tena i itula katoa e galue koe i ei.

Kafai tau feagaiga galue e fai i a koe e togi i te itula, ko tena uiga e togi ‘pau atu te aofai tena i itula katoa e galue koe i ei.

Penei: Kafai ne galue koe e 30 itula kae ko tou togi i te itula e $NZ15.00, a koe ka peofu atu e $NZ450.00 MAI MUA o lafoga mo tupe kati. Lafoga mo tupe kati e fakafoliki ne latou tou peofuga.

E se mafai koe o peofu mai i lalo ifo o te togi kamata.

2. Togi i te Galuega Fai

Te togi i te galuega fai e fakauiga penei a tou peofuga e fano ki te aofai o galuega ne fai ne koe. E pela mo te galuega i apolo, e mafai koe o peofu pau mo soose pini e fakafonu ne koe i apolo. Ko tena uiga, ko te vave o tau galuega, ko te uke foki o tau tupe e maua.

Penei: kafai e togi koe ki te $NZ30.00 i te pini o apolo e fakafonu ne koe, kae ne fakafonu ne koe e 15 a pini i te vaiaso, ka peofu koe ki te $NZ450.00 mai mua o lafoga mo tupe kati.

Kafai e peofu koe i te togi i te galuega fai, e se mafai foki loa o togi koe mai i lalo ifo o te togi kamata. Kae e pela mo te avanoaga tenei e masani o tuku saale ki tino galue kola ko apo, e masani o lasi atu te tupe e maua ne koe.

3. Togi se Tumau

Togi se tumau e masani se vaega o te togi i galuega fai io me ko togi ne fakafeagaiga. Tenei ko te togi e maua ne koe (‘togi mo te galuega ne fai) mo potu galuega kooti ne fai. E mafai o togi i pini takitasi, io me ko te ato e tasi, me ko te lakau e tasi, me se potu laina e tasi (te potu laina se vaega o te laina o fuagalakau – e masani ko te vaa o pou e lua manafai ne apolo io me ne vine), me se kilokalame, mo niisi fuaaga pena. E kesekese a te togi e fakaaogaa i vaega galuega e fai. Te manatu taaua i te togi se tumau ko te tupe tela e masani o togi atu mo potu galuega ne fai (togi i potu galuega takitasi ne fai – “unit rate”) ke se fakatumau kae ke mafai o mafulifuli ke olo tasi mo mea e fai i taimi kesekese.

E fakatusa penei, kafai koe e tau apolo kae e togi koe i te aofai o pini e fakafonu ne koe, ko te togi e maua i te pini e tasi e galue mai i niisi tulaga o te galuega  e pela mo te lasi o te fuaga ko tau (mafa o fuaga), ko pefea te matua o lakau, te vaega o te apolo tena ne tau, te taimi ne tau iei, te fuaga tenei ne fakaola i vailakau io me ne fakakaiao kae seki fakaaogaa a vailakau, io me e avatu o fakatau ki tua atu me i loto o Niusila  io me e fakaaogaa mo fai a meainu e faite mai i apolo. Ko tena uiga a koe ka mafai o togi ki te NZ$15.00 i te pini e tasi o apolo ne tau mo fai meainu io me e togi koe ki te NZ$45.00 i te pini e tasi manafai ne apolo kola e fakataaua kae seki fakaola ki vailakau.   

I te fakatusaaga tenei tou pule i te galuega e tau o fakamatala fakalikiliki ne ia i tau feagaiga galue me i te togi i te pini e tasi e mai i te NZ15.00 (togi malalo e mafai o maua) ki te NZ45.00 (togi maluga e mafai o maua) i te pini kae fakamatala foki me kaia e isi se kesekesega tenei. Tou pule i te galuega e mafai o fanaka tena mea e togi atu mai te togi maluga tena e mafai o maua kae e se mafai ne ia o tuku ifo tena mea e togi atu mai i lalo o te togi malalo tela e mafai o maua.

Kafai koe e togi i te vaega togi penei mo te togi se tumau, a koe e se mafai foki o togi mai lalo o te togi kamata. E ui iei, ona ko te vaega tenei e masani togi ki latou kola ko atamai i te galuega tenei, te masani ka lasi atu tau togi ki te togi kamata.

3. Olo Talua o Togi

I nisi tulaga ka mafai o fuli a faiga o togi. E mafai o tupu tenei manafai ko fuli a galuega a koe e fai. Fakatusa penei, i niisi taimi kafai e foou koe ki te galuega, e mafai koe o kamata ki te togi i te itula ko fakamafuli i ei ki te togi i te galuega fai manafai ko apo koe kae ko vave tau galuega.

Ka mafai koe o togi fakakese mai i niisi o tino galue manafai e kese au galuega e fai io me e kese te faiga o tou togi.

Togi o aso maloloo

E tau o maua ne koe te togi o aso maloloo i te tausaga i te aofai e 8% o tou togi mai mua o lafoga. Fakatusa penei, kafai e maua ne koe e $500.00 i te vaiaso, ka faopoopo se $40.00 i te vaiaso mo fai tau togi o aso maloloo. A koe ka togi te lafoga mo tou togi o aso maloloo. Niisi pule i te galuega e aofia ne latou te togi o aso maloloo tenei i te peofuga o koe i te vaiaso kae ko niisi e togi atu manafai ko oti tau feagaiga galue. Kafai koe e togi i vaiaso, te lafoga e kati loa e pela me se vaega o tou peofuga, kae kafai tou togi o aso maloloo e togi atu manafai ko oti tau feagaiga galue, te lafoga ka tapale i te taimi tena e oti iei.

Kafai e isi se fakalavelave ki tau pepa peofu, fesokotaki ki tou takitaki io me ko tou pule i te galuega.

Tupe kati mai i tou peofuga

Te aofai o tou togi e se tena te aofai e maua ne koe i tou peofuga ona la e isi ne tupe ko la e tau o kati mai i tou peofuga.

Lafoga ki te Malo

Lafoga ki te Malo (PAYE = Pay As You Earn) se tupe tela e tau loa o kati. Te lafoga ko te tupe mai i tou peofuga tela e kati ki te Malo o Niusila  mo fesoasoani ki te togiiga o mea e fakaaoga tasi ne tatou pela mo auala mo te tausiga o te filemu (pulisimani, fono famasino mo niisi mea aka). A tino katoa e galue i loto i Niu Sila e togi lafoga. A tino galue o te RSE e isi se faailoga fakapatino o te olotou lafoga (NSW) tela ko te 10.5 pasene.  E lavea foki ne koe i loto i tau pepa peofu.

Tupe kati manafai e loto koe kiei

E isi ne tupe e kati manafai e loto koe kiei kae ka mafai o fai ma oti ne tusi ki lalo tau taliaga.  A katiiga konei e masani o fai mo togi a te malaga fano ki te galuega mo te foki pela foki mo te koga nofo. Te talia atu o tou pule ke kati a alaga tupe konei mai i tou peofuga ka fakafaigofie te fakaaoga fakalei o au tupe.

A tou pule e tau o fakamaina atu me ne a a mea e peofu koe i ei, ne a a mea e tusi i loto i tou pepa peofu, fakailoa atu me ne a a tupe e kati ne latou kae ke fakamaua tau taliaga kiei.  E mafai ne koe o solo tau taliaga i soose taimi.

Kafai e solo tau taliaga, e tau la o togitogi loa te tupe e tau o tina au kaitalafu kae togi foki mo niisi fesoasoani kola e avatu ei auala i tupe io me mai i tau akauni i te page.

Mo te puipuiga o koe, a tupe kati katoa ka fakaasi ki te Matagaluega o Leipa ke fakapatonu ne latou me e tonu kae e olo tonu mo te tulafono.

Tupe kati mo te oloolo malaga

Tou pule i te galuega mo koe e togi tasi ne koulua tou pasese mai i tou atufenua ki Niusila – e aafa pau koulua (kafai koe se tino Kiribati io me se Tuvalu, e aafa koulua i te pasese vau mai i te atufenua ki Fiji mo te foki mai iei ki te atufenua). Kafai ne togi kaatoa ne tou pule tou pasese, e tau la mo koe o togitogi ki tou pule te aafa o tou pasese kae e tena te mea ka mafai ne te pule o fai se katikatiga mai i tou togi te aofai tena. A koe ka togi loa ne koe tau fanofano malaga i loto loa i te atufenua. E aofia iei ko te fano i vakalele, i pasi mo te togi i te tuleini.

Tupe kati mo te fale nofo

Tou pule ka fakatoka ne ia se fale nofo mo koe e lei kae tau  te togi tela e tau i luga i Niusila  kae tela ko oti foki ne aasi ne te Matagaluega o Leipa. E mafai o fakatalia ne koe ke katikati ne tou pule i te galuega te togi o tou nofo io me togi tonu loa ne koe kia latou.

Te iti mo niisi alaga tupe olo mo te olaga

Ke iloa ne koe me e tau o isi se tupe ka mafai o kati mo togi atu i ei te iti mo niisi feitu aka tau te nofo o koe i loto i te fale. Ka mafai foki o isi se tupe e manakogina mo togi tou fanofano malaga ki te galuega. E mafai o katikati mai i tou togi io me e togi tonu loa ne koe. Niisi pule e aofia ne latou te togi o te iti i te togi o tou koga nofo. Fakafesili ki tou pule me ne a a mea e aofia i loto kae ne a a mea e togi fakaatea.

Ka oti ne fai a tupe kati, ka isi se aofaki sene e toe i tau akauni. Au mea ka fai ki te toega tenei e taua kii!

Mea e tau o Masaua

Togi mo tupekati: Tou togi i te itula e mafai o tagi uke ki a koe kae masaua me e isi ne tupe e kati, kae kafai koe e se faeteete i au tupe o teu, ka se foki koe mo te aofaki tela ne fakamoemoe koe kiei.

Te iloa o fai te galuega: A tino galue kola ko te olotou taimi muamua ki niusila ka mafai o malalo olotou togi fakapau mo latou kola ko toe foki mai ona la a latou nei ko apo i te galuega.

Tupe teu mo tupe kati ki kaaiga e fakamuli mai

Tupe Teu

Koe e tau o loto malosi kii manafai e manako koe ke teu ne au tupe.

E uke a mea ka takolekole koe ke fakamaumau au tupe i Niusila!

Tou pule ka mafai o fesoasoani ki a koe ke teu au tupe tela ka isi ne au tupe ka kati tonu loa ki te sua akauni a koe kae fakatoe se aofaki ke fakaaoga ne koe mo ou ola i te vaiaso tena. E manakogina ke isi sau saolotoga e fakamau i tusitusiga mo te feitu tenei.

Tupe kati ki kaaiga e fakamuli mai i te atufenua (remittance)

E isi se tupe ka togi ne koe manafai e lafo sau tupe ki kaiga i te atufenua tonu. Te page tela e nofo mo tau akauni ka mafai o fesoasoani ki te feitu tenei. Kae e mafai foki ne koe o fakaaoga niisi page mo niisi pisinisi o lafo tau tupe. A page mo pisinisi kesekese e kese foki olotou tupe e kati. A olotou tupe kati e galue ki te aofai tupe e ave, te atufenua e ave kiei mo te vave e ave iei te tupe.

A tino galue i te page ka mafai ne latou o fakamalamalama atu ke mafai ne koe o fai sau filifiliiga.

E mafai o sala ne koe te kesekese o tupe kati ma fano koe ki te www.sendmoneypacific.org. Tena uiga e tau o fakaaoga se komipiuta ke onoono koe i te initaneti. Fakatagi ki tou pule me e pefea io me i fea e mafai o fakaaoga iei ne koe se komipiuta.

E tai togi mafa atu manafai e uke taimi e ave i ei au tupe me e isi faeloa se togi i taimi katoa e ave i ei. Faipati ki tou pule e uiga mo se auala tafasili i te lei i te aveave o au tupe ki tou kaaiga e fakamuli mai.

Ko Vaa Fealofani

Au Mea e Fai moo Tou Pule

E fakamoemoegina ke fakataunu ne koe a galuega katoa ne loto koe i te feagaiga galue tela ne saina ne koe mo tou pule i te galuega kae ke fai e pela mo te mea e fakamoemoe kiei tou pule. E aofia i ei:

• tou vau ki te galuega i te taimi tonu
• tausiga fakalei o tou koga nofo
• te lei o ou uiga e fai i taimi katoa i loto mo i tua o te galuega.

E fakamoemoegina ko koe ke galue manafai koe ko manakogina; e mafai o aofia i ei tou Aso Tapu io me ko se aso maloloo. Ou itula galue e tau o fakamailoga i loto i tau feagaiga galue.

Te galue pela me se tiimu e taua, tela la, faipati ki tou takitaki io me ko tou pule mo soose mea e manakogina. Se mea e lei manafai e nofo koe i vaiaso muamua o onoono kae fakalogologo ke isi sou iloa i mea e tau o fai. E manakogina ne naai vaiaso ke fakatau koe fakalei ki te olaga.

Ma Oti te Galuega

Au mea e fai ma oti te galuega se vaega lasi e taaua mo te lei mo te fiafia tou nofo. Fesokotaki ki tou pule e uiga mo mea kola e mafai ne koe o fai manafai ko se galue koe. E isi ne lotu mo potukau tafao mo niisi faigamea e mafai ne koe o kau atu kiei. E mafai o maua ne avanoaga ke fetaui koe mo niisi tino galue RSE mai i niisi atufenua io me ko tino i loto iNisuila . Ka fesoasoani o fakafiafia tou nofo i Niusila nei kae ka maua foki ne koe a te avanoaga o iloa mea foou ki a koe. 

E tau foki mo koe o tausi ki tulafono o Nisuila. Kafai e soli ne koe se tulafono, ka mafai o aofia i ei a pulisimani o Niusila. Kafai ko fakatea koe mai i tau galuega, ka se talia koe ke nofo i Niusila kae ko tau mo koe o foki ki tou fenua tonu. 

A Mea e Fai ne Tou Pule mo Koe

I tafa o te peofu o koe i tau galuega, a tou pule e fai foki ne ia a niisi mea mo koe, e aofia iei:

• sala o se koga lei mo ou nofo
• fakatoka ne ia mea mo kuka mo te nofo lei
• peofu koe ki te togi tela e se mai lalo o te togi kamata i te itula i Niusila.
• fakamaua ne ou itula galue
• fakatoka se auala mo ou fanofano ki te galuega.

Tou pule e tau foki mo ia o fai ne fakatokaaga lei mo koe. A fakatokaaga lei konei e mo te ola lei o koe iNisuila.

A pule e manakogina ke fesoasoani atu i te salaga o niisi fesoasoani e pela mo komiuniti ko la e mafai o fesoasoani atu mo tou ola lei, koga e tu i ei a sitoa, ko tafaoga e pela foki mo koga e lotu i ei.

A pule o RSE e tau o oti ne taliagina ne te Malo o Nisuila ke fakamaoni i ei me i a latou ne pule e lei kae e mafai ne latou o fakatoka a galuega mo koga galue lei. A tou pule e tau o olo tonu ana fakanofonofooga mo te nofo pela foki mo te puipui ke se tupu ki tino galue e pela mo fakanofonofooga ne fakapatino mo puipui tino galue o te RSE.

A pule o galuega e MA’NAKO ko koe ke fanatu ki a latou manafai e isi sau fakalavelave. Sa maa o faipati atu ki a latou!

Fakatokaaga o Fakalavelave i te Galuega

Kafai e isi sau fakalavelave io me e isi se mea e se malamalama koe iei io me fakatau ifo koe e fakamataku io me se lei, te mea muamua a koe e tau o fai ko te fakatagi ki tou takitaki io me ko tou pule e uiga kiei. E mafai ne koe o fai ia koe io me fakatagi ki tou takitaki ke fai ne ia mo koe. Tenei se auala masani tela e lei i te fakatokaaga o te se fealofani o malamalama kae fakatoka ne ia a fakalavelave.

Kafai e se fiafia koe ki te tali a tou pule, e mafai ne koe o fesokotaki ki tou Labour Inspector tela ko te tino asiasi o te Leipa.

A tino asiasi a te Leipa ne tino galue a te Malo ko la e asiasi ne latou ko pule ke fakataunu olotou fakatokaaga mo te fakagalue o koe.

E mafai foki o fesokotaki koe ki fakapotopotoga tino galue (union). A te fakapotopotoga tino galue ko latou e sui ne latou a saolotoga o tino galue i Niusila kae ka e isi se olotou sui io - me se tino e galue a latou  tela e nofo i te kogaakoga tena e mafai o fesoasoani atu.

E isi ne auala e fakamautinoa i ei me e lagonagina tau fakalavelave kae ke se fakasekegina ne niisi. Tela la, fakaaoga a auala konei o fesokotaki fakavave ki se tino.

Kafai e isi se fakalavelave, fesokotaki ki:

• Tou takitaki io me ko tou pule
• Tou sui ki loto i te Malo
• Te sui asiasi mai i te Leipa i te 0800 20 90 20
• Te fakapotopotoga tino galue manafai e kau koe iei

E mafai foki ne koe o fesokotaki ki fakapotopotoga iNiusila:

• Fakapotopotoga Fesoasoani Ki Tino - CAB (Citizen’s Advice Bureau)
• Fakapotopotoga a Komiuniti
• Free Law Service (Fesoasoani a Loia E Se Togi)
• Settlement Support Service (Ofisa Fesoasoani Ki Nofonofoga)

E isi ne napa telefoni kona e tusi atu i te fakaotiga o te pepa fakamatala tenei.

Feagaiga i te Galuega

Ko tau o oti ne maua ne koe te tusi o tau feagaiga i te galuega e pela me se vaega e tasi o tou taliagina o galue. Tou pule io me ko tena sui ko tau o oti ne fakamalamalama atu ki a koe a te feagaiga tenei.

Soose tino galue i Niusila e tau o isi sena feagaiga i te galuega. Te pepa tenei e taua kii me fakamatala i ei a mea e tau o fai ne koe moo tou pule mo mea e tau o fai ne tou pule moo koe.

Tau feagaiga e fakasino ne ia niisi fakatokaaga ko la ne tulafono iNiusila. E aofia i ei ko malolooga, peofuga o aso maloloo, te galue i aso maloloo o te atufenua mo aso masaki.

E tau o se saina ne koe a te feagaiga galue tenei vagana ko malamalama koe i mea katoa i loto iei kae ko fiafia foki koe ki fakanofonofooga mo fakatonuuga iei. Kafai e isi se mea e se malamalama koe iei io me se iloa tonu ne koe, fakafesili ki te tino galue o te Malo, tou pule io me ko tena sui ke fakamaina.

Pakiaaga i te Galuega

Kafai ne isi se fakalavelave ne tupu ki a koe, e mafai ne koe o fakatagi e auala i tau tokita mo se fesoasoani mai i te Accident Compensation Corporation (ACC) se fakapotopotoga e galue fakapitoa mo pakiaaga maua i te galuega. I tau lafoga kati, e isi se vaega e fano ki te ACC. Te ACC e fakagalue ne te Malo o Niusila kae e fakatoka ne ia a taui o te masaki mo tino pakia. E fakavasega ki te pakiaaga me ne tupu pefea, a te ACC ka mafai o fesoasoani ki te talavaiga o ou pakiaaga mai tua o te fakalavelave.

E aofia i ei ko vailakau talavai, tipitipiga fakapitoa io me ko niisi fooga fakapitoa kae e se aofia i ei ko masaki masani pela mo te fuluu.

Masaki e se Mafua mai i te Galuega

Te ACC e se aofia i ei a masaki. Te Taui o te  Masaki (Medical insurance) e kau katoa kiei a tino galue o te RSE. Ne fakatoka mo aofia a togi o talavai mo masaki valevale ko la e mafai o pokotia koe i ei kae koi nofo koe i Niusila .

Te Taui o te Masaki e aofia ko togi o tou fano ki te tokita; te togi o talavaiga mo vailakau e avatu ne te tokita; te fai fakavave o ou nifo ke oko ki te faulu o koe ki te fakaimasaki e aofia iei a tipitipiga. Kafai e isi sou masaki ko fakalasi io me ko se katoatoa tou mafai kae ko tau koe o foki ki tou fenua tonu ona ko tou masaki, a te taui o te masaki e mafai o aofia foki a togi konei. Kafai ko oti ne talavai tou masaki io me e maua atu tou masaki ne kamata seki vau koe kiNiusila, te Taui o te Masaki ka mafai o se aofia a togi e olo ki tou talavai. A masaki konei e fakaigoa ki masaki ne tupu mai mua io me ne masaki e tumau te pokotia kae e tau mo koe o faipati ki tou pule i taimi e fai iei tau Taui o te Ola o Masaki.

A tou pule ka fakatoka ne ia a te Taui o te Masaki e pela me se vaega o te fakatokaaga o visa kae ko te togi ka katikati mai i tou peofuga i taimi e kamata iei koe o galue.

A koe e tau o togitogi tau Taui o te Masaki e tiga iei e seai sau mea ne fakatagi ke fakaaoga kiei.

A tou pule ka fakatoka mo koe ne fakamatalaaga e uiga mo fakanofooga o te Taui o te Masaki. Fakamautinoa ke faitau koe i fakamatalaaga kona io me e fakamolemole koe ki tou pule ke fakamalamalama atu me nea mea e aofia i te taui o te masaki tenei mo mea e mafai o fakatagi koe ke togi atu mai iei.

Tou Visa

A koe e vau ki Niusila nei i te visa tela e isi ne ana tapu tela ka fakasaoloto koe ke galue i lalo o te polokalame RSE. Kae koi nofo koe i Niusilaa koe e se mafai o fakatagi ki se vaega aka o se visa oloolo malaga. Kafai ko manakokoe ke fano koe keatea mai tou pule, a koe ko se talia o nofo i Niusila. E mafai o fano koe o galue mo se pule RSE fakaatea, kae e tau o fakatalia mai ne te Matagaluega o Leipa muamua mai mua e fano koe mai i tau pule mua.

A koe e tau o foki ki tou fenua manafai ko oti tau galuega. Kafai e soli ne koe tou visa tapu tenei a koe ka mafai o se talia ke foki mai koe ki Niusila.

Kafai ne fakataunu ne koe a fakanofooga o tau visa kae ko tuku atu se avanoaga galue ne tau pule RSE, e mafai ne koe o foki mai o galue i Niusila i taimi o taukai mai tua. Ona la ko tau visa e oti tena malosi ma fano koe mai i Niusila, kafai ko foki mai koe o galue i te sua taukai, e tau mo koe o fakatagi ki se visa foou.

Taliaga Tuku Fakatasi ke Fakagalue

A te taliaga tuku fakatasi ke fakagalue tela ko te  Approval to Recruit (ATR) e fakasaoloto ne ia a pule fakagalue ke mafai o maua ne tino galue mai i niisi pule manafai ko oko ki taimi lasi te manakogina o tino galue. A te ATR ka fakamafai ne ia koe ke galue mo pule e tokolua io me silia atu kae ka mafai ne koe o tai nofo leva atu i Niusila ke maua ne au tupe e uke atu. A ou pule tokouke konei ka fakatoka ne latou ne feagaiga galuega mo koe e aofia iei ko tou fano malaga mo tou koga nofo i konei.

Sa puli o saina a feagaiga galue katoa konei.

Fakapotopotoga Tino Galue (Union)

A Fakapotopotoga tino galue e sui atu a tino galue. E mafai ne koe o kau ki se fakapotopotoga tino galue i Niusila  kae e togi.  I tou kau atu ki te fakapotopotoga tino galue, a tino galue ka mafai o fakaasi olotou leo e uiga mo mea e se malie kiei i te galuega io me e sala kiei sou fesoasoani manafai ko isi se fakakinauga i te galuega. Nisi fakapotopotoga tino galue e isi ne sui o latou ne tino Pasifika ko la e se taumate ka mafai o faipati i tau gana.

Te Olaga

Tau o Aso

Fakatoka fakalei koe mo tau o aso. A Niusila e moko kii fakatusa ki te koga ne vau koe i ei kae i niisi taimi e se taumate kaati ka galue koe i tua i taimi o te tau moko.

Masina moko loa ko Iulai, Aokuso mo Setema i taimi o te tau moko.

Fakatoka ke isi ne ou taka mo gatu e tau me ka manakogina ne koe mo ou fakamafanafana  i taimi e galue iei koe. Tou pule ka fakatoka ne ia a pulagiketi mo sulukafu mafanafana mo tou moega. Te koukou i vai vela ka mafai foki o fesoasoani. Tou pule ka fakailoa atu ne ia me kofea koga e mafai o togi iei ne gatu io me pulagiketi manafai koi manako koe kiei.

Ka isi ne mea fakavela o te koga ‘nofo kae ka fakaasi atu ne te pule te fakaaogaaga fakalei o latou. Te koukou ki te vai vela mai mua pela foki ma oti te galuega ka fesoasoani o tausi ke mafanafana koe kae ke ola lei koe.

Koga Nofo

E mafai ne koe o sili ki tou pule io me ko te tino galue io se me sui o te RSE e uiga mo koga nofo kola  ne fakatoka, kae nea  foki a mea i loto i fale kona. E malamalama a pule me e se mafai ne koutou o aumai mo kope lasi telala, e isi ne mea moe e fakatoka atu kae e tau o fakaaoga. E mafai foki loa o vau mo koe ne mea e tai fakalei i ei tou nofo i konei.

Mea kuuka, masini tagatu mo vai vela mo koukou e isi e fakatokagina mo fakaaoga. Fakaaoga a mea e avanoa atu mo koe kae tauloto ke iloa ne koe o fakaaoga fakalei e se maumau i ei ou taimi mo ou fitaaga.

E iakoe te tiute ki te tausiga o tou koga nofo ke gali kae maa. Soose fakamaseiga ka mafai o togi ne koe kae ka mafai o togi mafa kii.

Kaiga

E togi ne koe au mea kai. E uke kii a vaega mea kai lei kae aoga ko la ka mafai ne koe o togi mai i sitoa mo supamaketi o Niusila.

Taumafai o kai lei kae kai ke makona. Tolu a kaiga lei i te aso ka maua mai i ei te lei mo te malosi e manakogina mo te galuega. Kaati e tau ke kai koe ki meakai mafa ona ko te tau o aso mo galuega e fai ne koe e manakogina kii te malosi. Taumafai ke se kai meakai maamaa io me fakaseke sau kaiga i tutonu, kae inu malosi ki vai.

Kafai e se kai lei io me se inu ke uke au vai, a koe ka se malosi i tau galuega kae ka se uke au tupe e maua. A koe foki ka mafai o masaki kae ka se maua o galue, ka mafai o fakafoki iei a koe ki tou fenua. Masaua, te se galue ko te se peofu.

Fakasoaga o kaiga ko tau o oti ne fai ne tou pule. E kesekese a fakasoaga o meakai a tino galue i koga galue kesekese. Ka fia iloa ne koe a fakasoaga o kaiga fakamolemole faipati ki tou pule.

Tausiiga o te Ola lei

Te tau o aso mo koga galue i Niusila  ka mafai o tai faigata ki tou ola lei, tela la, ka fesoasoani malosi manafai e tausi koe ke mafanafana, koukou i taimi masani kae pei ki gatu maa i aso katoa.  

E taaua ke masani o fulu keatea a lailai mai i tou foitino me i lailaiga konei ka atili fakamasei ne latou a pakiaaga i tou foitino. Te fakaaoga o soopu teke atu ki manu fakamasei konei ko toe auala sili i te lei o teke atu a masaki o pakili pela mo fakafoa. Fakafesili ki te pule me e maua mai i fea a soopu penei.

Ko te tausi tou foitino ke malosi, ko te malosi foki o koe o teke atu a masaki.

E isi foki se sua vaega o te ola lei tela e taua - tou ola fiafia. A koe ka se sologa kae ka nofo mafaufau malosi kii koe ki ou kaaiga mo tou fenua.

Te tumau te sokotaki mo latou mo te ave o tupe ki a latou se auala e fakatumau i ei te fesokotakiga. Tou pule ka mafai o iloa ne ia a auala e togi maamaa te fesokotaki ki kaaiga e pela foki mo te fakaaoga o meli iti mo kaati telefoni.

Tumau te loto malosi kae masaua me i taimi e solo vave fua. Fakaaoga taimi o fakasaga tonu ki te pogai ne vau i ei koe kae galue malosi.

Kafai e tai mafatia io me e tai manavase koe, faipati ki tou takitaki, tou pule io me ki te sui o tou Malo me tena te olotou galuega ko te fesoasoani i taimi o fakalavelave penei.

Ola Lei

E tau mo koe o iloa i masaki pisi i te moe fakatauavaga (STIs), e aofia iei ko HIV/AIDS (selamete), e pisi foki iNiusila. Te puipuiga o tou ola lei e manakogina ke se aofia koe i uiga fakatauavaga se puipui kae e tau o fakaaoga a lapa puipui. A akoakoga ki te fuafuaga o kaaiga (Family Planning) e mafai o maua mai i te tokita io me ko faletalavai fakapitoa.

Fakanofonofooga mo Sala

A mea nei e mafai o tupu i se fakakinauga i te koga galue io me se sala i tulafono. Te fakakinauga i te galuega e fakauiga ki se mea ne tupu i te koga galue, a ko te sala i te tulafono se sala manafai ko ofa ne koe a tulafono a Niusila.

Te Fakagataaga o tou Galue

Kafai koe ko fakatea mai i tau galuega, a koe e se talia o nofo i loto iNiusila. Kafai ko aofia koe i se fakalavelave i tulafono o Niusila, a tau galuega ka fakagata, kae ka mafai o iku ki te fakamoli o koe mai i Niusila.

Te Fakamoli

A koe ka mafai o fakamoli manafai ne ofa ne koe se tulafono io me e soli ne koe a fakanofooga o tou visa (e pela mo te tiaki ne koe tau galuega io me ko nofo sala koe me se tautali koe ki fakanofooga o tou visa). I tulaga penei, Immigration o Niusila ka avatu ki a koe se fakailoaga o te manakoga ke fakamoli fakatasi mo te fakatonuga mo tou fakamoliiga (Deportation Order).

Kafai ko avatu te fakailoaga o te fakatonuga mo tou fakamoli, e tau mo koe o tiakina a Niusila fakavave. Kafai e se fano fakavave koe, a te Immigration o Niusila ka mafai o loka ne latou koe kae fakamoli koe. Kafai e fakamoli ne matou a koe, a koe ka tapu te foki mai ki Niusila mo tausaga e lima, kae ka mafai o fakamasei ne ia ou avanoaga ke toe vau koe i te sikimu RSE i taimi mai mua. Ka toe togi mai ne koe soose fakamaumauga tela ne fai mo tou fakamoli. Te fakamoli mai i Niusila  ka mafai foki o fakagata a koe mai i te fanatu o tafao atu ki niisi atufenua.

Fakamolemole fakamautinoa ke tiakina ne koe a Niusila  mai mua e oti te malosi o tou visa tela ka mafai iei koe o fakamoli.

Vailakau Malosi mo Mea Inu Malosi

Te tausaga fakatulafonogina tela ko talia te inu i mea inu malosi i Niusila ko te 18 tausaga ki luga. Niisi fakai e isi ne olotou tulafono ko la e fakatapu te inu i koga fakasaoloto mo tino katoa pela mo paaki, fatoaga mo koga fakatu motoka.Te pusi i koga fakasaoloto mo tino katoa e tapu. E aofia iei ko koga fakatau pela mo fale lasi kola e uke a sitoa i loto, koga inu mea inu malosi, fale kai mo vakalele, pasi mo tuleini. A vailakau malosi mo mea inu malosi e fakatapu i te lasiiga o koga galue.

A koe e tapu kii ke isi ne vailakau malosi, io me ne mea pena e nofo mo koe. A uiga pena ka fakatoka i lalo o fakanofonofooga mo sala a tou pule kae ka mafai o iku ki te fakatea o koe seai se fakailoaga.

Fakateletele i Niusila

A koe e se talia ke fakateletele i Niusila e aunoa mo se laisene fakateletele. Kafai e isi sou laisene kae e mafai koe o fakatele i Niusila, masaua faeloa o fakatele i te feitu fakamaui o te auala. I te lasiiga o auala i Niusila a auala lasi e fakatapula ki te 100 kilomita i te itula vagana e isi ne fakapulaga fakailoa ke tai tele malie ifo. I loto i te fakai, te makini e manakogina e 50 kilomita i te itula vagana e isi se fakailoaga fakatea aka.

Te mea e fai i taimi o fakalavelave tupu fakafuasei

E taaua ke iloa ne koe te mea e fai i taimi o fakalavelave tupu fakafuasei. A tou pule e tau o isi se ana aofaga fakatoka mo vaega mea tupu fakafuasei. Te mea tupu fakafuasei e mafai se pakiaaga, se masaki lasi, se afi, se mafuie, se lofiaaga io me se matagi malosi, se fusuga io me ne niisi mea fakafafuasei lasi. Fakafesili ki tou pule i taimi o tou fakaakoakoga ki te galuega e uiga mo te fakatokatoka mo fakalavelave tupu fakafuasei kae fakafesili foki ki fakamatalaaga me ne a mea e tau o fai.

Malaga Foki

Ka tiaki ne koe Niusila manafai ko oti tau galuega mo tou pule RSE. Kafai ne togi ne au kope ke foki mo koe i te vakalele, masaua me kafai e silia te mafa o au kope mo te aofai e taliagina, ka togi ne koe te siliga tena.

Taumafai o aofaga ke ave mua au kope kae seki fano koe. Faipati ki tou pule ke sala aka a togi o feleti ke mafai ne koe o ave au kope i se togi e tai maamaa.  Te aofai o au tupe e sao mai i te feleti ko te uke foki au tupe e toe i tou taga.

Masaua o tausi tau napa lafoga IRD i Niusila mo te akauni napa o tau page. Ka manakogina ne koe manafai ko foki mai koe ki Niusila  i lalo i te RSE i taukai mai mua. Kafai e manako koe ke tuku ke matala tau akauni i te page i Niusila, e tau o tuku ne au tupe i loto e lava mo togi a tupe tina a te page.  E tau foki o tausi fakalei a ou gatu ne togi i Niusila  mo te tau moko.

Ka fia fakaaoga ki te mea e mafai ne koe a te avanoaga RSE tenei, faipati ki te sui o tou Malo e uiga mo soose fakamalamalamaaga i mea tau tupe (Financial Literacy) io me ko niisi avanoaga fakaakoako.

Mai mua o tou fano - Mea fakatoka mo te Vakalele

Ka maua ne koe a pepa taaua ko la e manakogina ne koe mo tou fanatu ki Niusila o galue. E tau o tausi fakalei a pepa taaua konei kae puke mai ne koe ma vau koe.

Fakasologa o mea e tau o fakatoka

• Tau Tusi Folau (Pasipooti) mo tou Visa ki Niu Sila
• Tiketi i vakalele
• Tau feagaiga galue
• Pepa Taui o te Masaki
• Laisene fakateletele (manafai e isi)
• Tupe mo ola mai mua e maua tou peofuga muamua
• Fakasolooga o napa telefoni o latou e fakamuli i te fenua
• Tau napa lafoga IRD i Niusila (manafai e isi)
• Te napa o tau akauni i te page i Niusila mo tau kaati tapale sene i masiini (manafai e isi)
• Fakamolemole onoono ko tou igoa i ou tiketi i te vakalele ke pau mo tou igoa i tou pasipooti.

Napa Telefoni

Ofisa Asiasi a te Leipa: 0800 20 90 20

Te Ofisa RSE i te Matagaluega o Leipa (Immigration oNiusila): 0508 55 88 55

Fesoasoani mo te Ola Lei (Healthline): 0800 611116

Ofisa Fesoasoani mo te Nofonofoga i Niusila (Settlement Support New Zealand): 0800 776 948

Fakapotopotoga Fesoasoani Ki Tino (Citizens Advice Bureau): 0800 367 222

Kaunisela Fakapotopotoga Tino Galue i Nius: la (New Zealand Council of Trade Unions): 0800 698 646

Fakalavelave Tupu Fakafuasei: Pulisimani, Afi, Amupulanisi: 111